Kısaca
- İslamiyet'i kabul eden ilk Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han'dır; Müslüman olduktan sonra Abdülkerim adını almış, mücahit ve gazi unvanlarıyla anılmıştır.
- Selçuklular 23 Mayıs 1040'ta Merv yakınlarındaki Dandanakan'da Gazneli Sultanı Mesud'u yenerek Büyük Selçuklu Devleti'ni kurdu.
- Sultan Alp Arslan, 26 Ağustos 1071'de Malazgirt'te Bizans İmparatoru Romanos Diogenes'i yenip esir aldı; bu zafer Anadolu'nun Türkler tarafından fethinin yolunu açtı.
- Gazneli Mahmud, Hindistan'a on yedi sefer düzenledi; bunların en önemlisi 1025-1026'daki Somnat seferidir.
- Büyük Selçuklularda vezirin başkanlık ettiği Büyük Divan'a İnşa, İstifa, Arz ve İşraf divanları bağlıydı; Divan-ı Berid bunların dışındaydı.
- Kutadgu Bilig 1069-1070'te Yusuf Has Hacib tarafından yazılıp Karahanlı hükümdarı Tavgaç Uluğ Buğra Han'a sunuldu; Divanü Lügati't-Türk ise Kaşgarlı Mahmud'un Araplara Türkçe öğretmek için yazdığı sözlüktür.
Türkler İslamiyet'i nasıl ve ne zaman kabul etti?
Türkler arasında İslamiyet, 751 Talas Savaşı'ndan sonra kurulan barış ortamında hızla yayıldı. Temmuz 751'de Talas nehri kıyısında Abbasi ordusu ile Çin'in T'ang ordusu karşılaştı; beş gün süren savaşın muhtemelen son gününde Karluk Türkleri Çin ordusuna arkadan saldırdı ve Çinliler ağır bir yenilgiye uğradı. Bu yenilgiyle T'ang hanedanı Batı Türkistan'a hâkim olma hedefinden vazgeçti.
Talas'tan sonra yaklaşık bir asır süren Türk-Arap mücadelesi yerini dostluğa ve iş birliğine bıraktı. Müslümanlığı benimseyen Türkler Abbasi halifeliğinin askerî ve siyasi kadrolarında yer almaya başladı. Savaşın kültürel bir sonucu da kâğıttır: esir alınan Çinliler aracılığıyla kâğıt, Çin dışında ilk kez Semerkant'ta üretildi; 794'te Bağdat'ta bir kâğıt imalathanesi kuruldu.
Karahanlı hanedanında İslamiyet'i ilk kabul eden hükümdar Satuk Buğra Han'dır; TDV İslâm Ansiklopedisi bu olayı Türk-İslam tarihinde bir dönüm noktası sayar. Satuk Abdülkerim adını aldı ve İslamiyet'in Karahanlıların batıdaki topraklarında yayılması için Müslüman olmayan Türklerle uzun süre mücadele etti.
Karahanlılar neden ilk Türk-İslam devletleri arasında önemlidir?
Karahanlılar, Mâverâünnehir ve Doğu Türkistan'da hüküm süren bir Türk-İslam hanedanıdır; TDV İslâm Ansiklopedisi hanedanın dönemini 840-1212 olarak verir. Devletin kurucu boyu tartışmalıdır: bazı araştırmacılar Karlukları, bazıları Yağmaları kurucu kabul eder. Balasagun ve Kâşgar devletin önemli merkezleriydi.
Devlet eski Türk geleneğine uygun olarak ikili teşkilatla yönetildi: doğu kısmı büyük hakana, batı kısmı ona bağlı bir hanedan üyesine bırakıldı. 1041-1042 yıllarında devlet Doğu ve Batı Karahanlılar olarak ikiye ayrıldı. Hükümdarlar hakan, han ve ilig unvanlarını; arslan, buğra, tamgaç, kadır gibi sıfatlarla birlikte kullandı. Vezire yuğruş denirdi.
1089'da Sultan Melikşah'ın seferiyle Batı Karahanlılar Selçuklulara tâbi oldu, Doğu Karahanlılar da Selçukluları metbu tanıdı. 1141'den sonra Batı Karahanlılar Karahıtayların hâkimiyetine girdi. Batı Karahanlıların son hükümdarı Osman'ı Harzemşah Alâeddin Muhammed öldürttü ve Semerkant'ı başkent yaptı; böylece Karahanlılar 1212'de tarihe karıştı.
Gazneliler kimdir, Gazneli Mahmud ne yaptı?
Gazneliler, adını başkent Gazne'den alan Türk-İslam hanedanıdır. Sâmânîlerin Horasan orduları kumandanı Alp Tegin, 963'te Doğu Afganistan'daki Gazne'yi ele geçirerek devletin temellerini attı. TDV İslâm Ansiklopedisi, hükümdarlığın babadan oğula geçtiği bağımsız Gazneli Devleti'nin gerçek kurucusu olarak Sebük Tegin'i gösterir.
Devlet en parlak dönemini Sebük Tegin'in oğlu Mahmud zamanında yaşadı. Mahmud 998'de tahta çıktı, Abbasi Halifesi Kādir-Billâh adına hutbe okuttu ve halifeden 'Yemînü'd-devle' lakabını aldı. Hindistan'a on yedi sefer düzenledi; bunların en önemlisi 1025-1026'daki Somnat seferidir. Bu zaferden sonra halife ona 'sultan' lakabı verdi. Resmî dilin Farsça olduğu sarayında Unsurî gibi şairler bulunuyordu; Şâhnâme yazarı Firdevsî de Mahmud'un ihsanına nail olan şairler arasında sayılır. Bîrûnî de uzun süre Gazneli sarayında kaldı.
Mahmud'un oğlu Sultan Mesud, 1040'ta Dandanakan'da Selçuklulara yenilince Gazneliler Horasan'ı kaybetti ve güçleri Hindistan taraflarına kaydı. Devlete sonunda Gurlular son verdi.
Büyük Selçuklu Devleti nasıl kuruldu ve Anadolu'ya nasıl yöneldi?
Büyük Selçuklu Devleti, Oğuzların Kınık boyundan gelen Selçuklu ailesinin Gaznelileri Dandanakan'da yenmesiyle kuruldu. Tuğrul ve Çağrı beyler 1035'te Ceyhun'u geçerek Gazneli toprağı Horasan'a girdi; 1035'te Nesâ, 1038'de Serahs yakınlarında Gazneli ordularını yendiler. 23 Mayıs 1040'ta Dandanakan'da kesin zafer kazanıldı ve Tuğrul Bey yeni devletin ilk sultanı ilan edildi.
Eski Türk geleneğine göre topraklar hanedan üyeleri arasında paylaştırıldı: Merv merkezli doğu kısmı Çağrı Bey'e verildi, Tuğrul Bey batıyı aldı. Tuğrul Bey 1042-1043'te Rey'i merkez yaptı. 1048'de İbrahim Yinal komutasındaki Selçuklu ordusu Pasinler Ovası'nda Bizans ve müttefik kuvvetleriyle karşılaştı. Tuğrul Bey 1055'te halifenin davetiyle Bağdat'a girdi; Büveyhî hükümdarını hapsettirince Büveyhîlerin siyasi hâkimiyeti sona erdi.
Tuğrul Bey'in 1063'teki ölümünden sonra Çağrı Bey'in oğlu Alp Arslan tahta geçti ve Ani'yi aldı. 26 Ağustos 1071'de Malazgirt Ovası'nda Bizans İmparatoru Romanos Diogenes'i ağır bir yenilgiye uğrattı. Alp Arslan'ın yönettiği sahte geri çekilme, Bizans merkez kuvvetlerini pusudaki Selçuklu birliklerinin önüne çekti; Bizans sağ kanadındaki Türk kökenli askerlerin Selçuklu tarafına geçmesi Bizans ordusunu dağıttı. Esir düşen imparatora konuk hükümdar gibi davranıldı ve bir barış antlaşması yapıldı.
| Savaş | Tarih | Taraflar | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Talas | Temmuz 751 | Abbasiler (Karluk desteğiyle) - Çin (T'ang) | Çin yenildi; Türkler arasında İslamiyet yayıldı |
| Dandanakan | 23 Mayıs 1040 | Selçuklular - Gazneliler | Büyük Selçuklu Devleti kuruldu |
| Pasinler | 1048 | Selçuklular (İbrahim Yinal) - Bizans ve müttefikleri | İbrahim Yinal zengin ganimetle döndü |
| Malazgirt | 26 Ağustos 1071 | Selçuklular (Alp Arslan) - Bizans (Romanos Diogenes) | Bizans yenildi; Anadolu'nun fethi hızlandı |
| Katvan | 1141 | Selçuklular (Sencer) - Karahıtaylar | Sencer yenildi; Mâverâünnehir Karahıtaylara geçti |
Büyük Selçuklu Devleti nasıl yıkıldı, Harzemşahlar kimdir?
Büyük Selçuklu Devleti, Melikşah'tan sonraki taht kavgaları ve Sencer'in yenilgileriyle zayıflayıp 1157'de sona erdi. Alp Arslan'ın oğlu Melikşah döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaştı; Kâşgar'dan Ege adalarına kadar uzanan topraklara Karahanlılar da bağlandı. Melikşah, Hasan Sabbah'ın 1090'da ele geçirdiği Alamut Kalesi'ne dayanan Bâtınîlerle mücadeleyi devlet politikası yaptı; veziri Nizâmülmülk 1092'de Bâtınîler tarafından öldürüldü, Melikşah da aynı yıl öldü.
Melikşah'ın oğulları arasındaki on iki yıllık taht mücadelesi Haçlıların amaçlarına ulaşmasını kolaylaştırdı ve imparatorluğu çöküş sürecine soktu. Sultan Sencer 1141'de Katvan'da Karahıtaylara yenildi, 1153'te Oğuzların eline esir düştü; 1157'deki ölümüyle Büyük Selçuklu Devleti tarih sahnesinden çekildi.
Harzemşahlar, Hârizm'i Selçuklular adına yöneten Anuş Tegin ailesinden çıktı. 1097'de Anuş Tegin'in oğlu Kutbüddin Muhammed Hârizm valisi oldu. Tekiş 1194'te Irak Selçuklularına son verdi ve sultan unvanını kullanmaya başladı. Alâeddin Muhammed döneminde Otrar'da bir Moğol kervanının öldürülmesi ve ardından Cengiz Han'ın elçilerinin öldürtülmesi 1219'da Moğol istilasını başlattı. Celâleddin Harzemşah 1230'da Yassıçimen Savaşı'nı Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad'a karşı kaybetti ve 1231'de öldürüldü; hanedan böylece yıkıldı. Malazgirt'ten sonra Anadolu'da kurulan Türkiye Selçukluları ise ayrı bir konudur.
İlk Türk-İslam devletlerinde yönetim, ordu ve ikta nasıldı?
İlk Türk-İslam devletlerinde hükümdarlık, eski Türklerdeki kut anlayışı sürdürülerek Tanrı'nın verdiği bir yetki sayıldı. Karahanlılar kutu Tanrı'nın dilediğine verdiğine inanıyordu; Selçuklu hükümdarları da görevin kendilerine Tanrı tarafından verildiğine inanırdı. Hutbe, sikke, taht, taç, tuğ, nevbet, çetr ve halifenin gönderdiği hil'at hâkimiyet işaretleriydi. Halifenin hükümdarlığı onaylayan belgesine menşur, hükümdarın ad ve unvanı işlenmiş elbiseye tıraz denirdi.
Büyük Selçuklularda devlet işleri vezirin başkanlığındaki Büyük Divan'da (Divan-ı Saltanat) yürütülürdü. Buna bağlı dört divan vardı: yazışmaları yürüten Divan-ı İnşa ve Tuğra, malî işlere bakan Divan-ı İstifa, askerî işlerden sorumlu Divan-ı Arz ve denetim yapan Divan-ı İşraf. Haberleşmeyi düzenleyen Divan-ı Berid ise Büyük Divan'ın dışında kalan divanlardandı. Selçuklu vezirlerine hâce-i büzürg de denirdi.
Yargı şer'î ve örfî olmak üzere ikiye ayrılırdı. Şer'î davalara kadılar bakar, başkadıya kadılkudat denirdi; örfî davalar Divan-ı Mezalim'de görülür ve hüküm verme yetkisi hükümdarda bulunurdu. Taşrada eyaletlere şehzadeler, hanedan üyeleri ve komutanlar gönderilir; şahne (şıhne) güvenliği, muhtesip belediye işlerini üstlenirdi.
Selçuklu ordusunun çekirdeğini saray gulamları ve hassa ordusu oluşturuyordu; kuruluş döneminde Türkmenler başlıca askerî dayanaktı. Büyük bir daimi orduyu hazineden beslemek zor olduğu için sultanlar bölgelerin gelirlerini ikta olarak verdi; ikta sahipleri bu gelirle asker besleyip savaşta sultanın ordusuna katıldı. Ders materyallerinde askerî iktayı ilk düzenleyen kişi olarak Nizâmülmülk gösterilir; TDV İslâm Ansiklopedisi ise onun, Büveyhîlerin geliştirdiği askerî ikta usulünü daha sistemli hâle getirdiğini belirtir.
Bu dönemin başlıca kültür eserleri ve kurumları nelerdir?
Dönemin en önemli Türkçe eserleri Karahanlı Türkçesiyle yazıldı. Karahanlı Türkçesi, Orta Türkçe devresinin ilk yazı dilidir; bu dönemde Uygur yazısıyla birlikte Arap yazısı da kullanılmaya başlandı. Yusuf Has Hacib'in Kutadgu Bilig'i 'mutlu olma bilgisi' anlamına gelir ve dört kişi üzerinden dört kavramı anlatır: hükümdar Kün Toğdı doğru kanunu (töre), vezir Ay Toldı kutu (saadet), vezirin oğlu Ögdülmiş aklı, zahit Odgurmış akıbeti temsil eder.
Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lügati't-Türk'ü Türk dilinin ilk sözlüğüdür; madde başları Türkçe, açıklamaları Arapçadır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre eser 1072'de yazılmaya başlanıp 1074'te tamamlanmıştır; bazı araştırmacılar ise halifeliğe sunulduğu 1077'yi telif tarihi kabul eder. Edib Ahmed Yüknekî'nin Atabetü'l-Hakayık'ı (Atebetü'l-Hakayık) 'hakikatlerin eşiği' anlamına gelen, aruzla yazılmış bir ahlak eseridir. Ahmed Yesevî'nin 'hikmet' adı verilen şiirlerini toplayan Divan-ı Hikmet'te hece vezni ve sade bir dil kullanılmıştır; eldeki nüshalara zamanla Yesevî dervişlerinin hikmetleri de karışmıştır.
Nizâmülmülk, Fâtımîlerin propagandasına karşı Ehl-i sünnet inancını güçlendirmek ve devletin ihtiyaç duyduğu görevlileri yetiştirmek için medreseler açtı. Bağdat Nizamiye Medresesi 1067'de öğretime açıldı; Şafiiler için kurulmuştu ve Gazzâlî burada müderrislik yaptı. Nizâmülmülk ayrıca Sultan Melikşah'ın isteğiyle devlet yönetimini anlatan Siyasetname'yi 1092'de tamamladı.
| Eser | Yazarı | Öne çıkan özelliği |
|---|---|---|
| Kutadgu Bilig | Yusuf Has Hacib | 1069-1070; Karahanlı hükümdarı Tavgaç Uluğ Buğra Han'a sunuldu |
| Divanü Lügati't-Türk | Kaşgarlı Mahmud | Türk dilinin ilk sözlüğü; Araplara Türkçe öğretmek amacı |
| Atabetü'l-Hakayık | Edib Ahmed Yüknekî | 'Hakikatlerin eşiği'; Karahanlı beyi Dâd Sipehsâlâr Beg adına |
| Divan-ı Hikmet | Ahmed Yesevî | Hikmet adı verilen, hece vezniyle söylenmiş tasavvufi şiirler |
| Siyasetname | Nizâmülmülk | Devlet yönetimi üzerine; Melikşah'ın isteğiyle, 1092 |
Akılda tutma kodlamaları
Uzun listeleri sınavda hatırlamak için baş harflerden kurulmuş ezber kısayolları.
- DA-PA-MA-KA: 40-48-71-41
- Selçuklu savaşları sırasıyla: DAndanakan 1040 (Gaznelilere karşı, devletin kuruluşu), PAsinler 1048 (Bizans ve müttefiklerine karşı), MAlazgirt 1071 (Bizans'a karşı), KAtvan 1141 (Karahıtaylara karşı, Sencer'in yenilgisi).
- Üç İ bir A
- Büyük Divan'a bağlı dört divan: İnşa (yazışma), İstifa (malî işler), İşraf (denetim) ve Arz (ordu). Berid (haberleşme) bu dörtlünün dışındadır.
- Gün kanun, Ay kut, Öğ akıl, Od akıbet
- Kutadgu Bilig'in dört kişisi: Kün Toğdı doğru kanunu, Ay Toldı kutu (saadet), Ögdülmiş aklı, Odgurmış akıbeti temsil eder.
- Satuk açtı, Mahmud 17 attı
- Satuk Buğra Han İslamiyet'i kabul eden ilk Karahanlı hükümdarıdır; Gazneli Mahmud Hindistan'a 17 sefer düzenlemiştir.
Sınav ipuçları
- Dandanakan (1040) Gaznelilere, Malazgirt (1071) Bizans'a, Katvan (1141) Karahıtaylara karşıdır; Katvan Selçukluların kaybettiği savaştır.
- Nizamiye medreseleri İslam tarihinin ilk medreseleri değildir; önemi, medreseyi devletle birleştirip yaygınlaştırmasındadır.
- MEB ders materyallerinde askerî iktayı ilk düzenleyen olarak Nizâmülmülk geçer; TDV İslâm Ansiklopedisi ise usulün Büveyhîlerde geliştiğini, Nizâmülmülk'ün onu sistemleştirdiğini not eder.
- Vezir adlarını karıştırma: Karahanlılarda yuğruş, Gaznelilerde ve Selçuklularda hâce-i büzürg.
- Ders kitaplarında 'sultan unvanını ilk kullanan Türk hükümdarı' olarak Gazneli Mahmud geçer; TDV İslâm Ansiklopedisi ise sultan unvanının Gazneli sikkelerinde ilk kez Sultan İbrahim döneminde görüldüğünü not eder.
- Paralarında 'es-sultânü'l-muazzam' unvanını kullanan ilk Türk-İslam hükümdarı Tuğrul Bey'dir.
- Divanü Lügati't-Türk'te madde başları Türkçe, açıklamalar Arapçadır; Kutadgu Bilig ise Türkçe yazılmış manzum bir eserdir.
- Satuk Buğra Han'ın Müslüman oluş yılı kaynaklarda farklı verilir (920, 932, 940, 945); tarih yerine kişinin kendisini öğren.
Test: İlk Türk-İslam Devletleri
Şıkka dokun; doğru cevap ve açıklaması açılır. Sorular kolaydan zora.
-
1/15 KOLAY
İslamiyet'i kabul eden ilk Karahanlı hükümdarı aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapSatuk Buğra Han
İslamiyet'i kabul eden ilk Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han'dır; Müslüman olunca Abdülkerim adını aldı ve mücahit, gazi unvanlarıyla anıldı. Yusuf Kadır Han 1032'de ölen büyük kağan, Tamgaç Han İbrahim 1052-1068 arasında hüküm süren Batı Karahanlı hükümdarı, Arslan Han Süleyman ise Doğu Karahanlıların ilk hükümdarıdır; hepsi Satuk'tan sonra yaşadı.
-
2/15 KOLAY
Selçukluların Gazneli Sultanı Mesud'u yendiği ve Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşunu sağlayan 1040 tarihli savaş aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapDandanakan
Selçuklular 23 Mayıs 1040'ta Merv yakınlarındaki Dandanakan'da Gazneli Mesud'u yendi ve Tuğrul Bey yeni devletin ilk sultanı ilan edildi. Malazgirt (1071) ve Pasinler (1048) Bizans'a karşı yapıldı; Katvan (1141) ise Sultan Sencer'in Karahıtaylara yenildiği savaştır.
-
3/15 KOLAY
Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin Arapçadan geri kalmadığını göstermek amacıyla yazılan, Türk dilinin ilk sözlüğü kabul edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapDivanü Lügati't-Türk
Divanü Lügati't-Türk, Kaşgarlı Mahmud'un Araplara Türkçe öğretmek amacıyla Türkçeden Arapçaya düzenlediği, Türk dilinin ilk sözlüğüdür. Kutadgu Bilig Yusuf Has Hacib'in 'mutlu olma bilgisi' adlı manzum eseri, Atabetü'l-Hakayık Edib Ahmed Yüknekî'nin ahlak eseri, Divan-ı Hikmet ise Ahmed Yesevî'nin hikmetlerinden oluşan bir şiir derlemesidir.
-
4/15 KOLAY
Hindistan'a on yedi sefer düzenleyen Gazneli hükümdarı aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapGazneli Mahmud
Gazneli Mahmud Hindistan'a on yedi sefer düzenledi; en önemlisi 1025-1026'daki Somnat seferidir. Alp Tegin 963'te Gazne'yi alarak devletin temelini attı, Sebük Tegin Mahmud'un babasıdır, Sultan Mesud ise Mahmud'un oğludur ve 1040'ta Dandanakan'da Selçuklulara yenildi.
-
5/15 KOLAY
26 Ağustos 1071'de Malazgirt'te Bizans İmparatoru Romanos Diogenes'i yenen Selçuklu sultanı aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapAlp Arslan
Malazgirt'te Bizans ordusunu yenip Romanos Diogenes'i esir alan sultan Alp Arslan'dır. Tuğrul Bey 1063'te ölmüştü; Melikşah Alp Arslan'ın 1072'deki ölümünden sonra tahta geçen oğludur; Sencer ise 1157'de ölen son Büyük Selçuklu sultanıdır.
-
6/15 ORTA
Karahanlılarda hükümdar adına devlet işlerini yürüten vezire verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapYuğruş
Karahanlılarda merkez teşkilatının başındaki vezire yuğruş denirdi. Tegin (tigin) şehzadelere verilen addı; tudun ilk Türk devletlerinde taşrada görev yapan bir yöneticiydi; hâce-i büzürg ise Gaznelilerde ve Selçuklularda vezir için kullanılan unvandı.
-
7/15 ORTA
Büyük Selçuklularda devlete ait bir bölgenin gelirinin hizmet karşılığında birine bırakıldığı ve bu gelir sahibinin karşılığında asker besleyip savaşta sultanın ordusuna katıldığı düzen aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapİkta
Bu düzen iktadır: sultanlar bölgelerin gelirlerini ikta olarak verir, ikta sahipleri bu gelirle asker besleyip savaşta orduya katılırdı. Menşur halifenin hükümdarlığı onaylayan belgesi, tıraz hükümdarın ad ve unvanı işlenmiş elbise, hutbe ise cuma ve bayram namazlarında hükümdarın adının anılmasıdır.
-
8/15 ORTA
1048'de Pasinler Ovası'nda Bizans ve müttefik kuvvetleriyle yapılan savaşta Selçuklu ordusunun başında bulunan, Tuğrul Bey'in anne bir kardeşi olan komutan aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapİbrahim Yinal
Pasinler'de Selçuklu ordusunu Tuğrul Bey'in anne bir kardeşi İbrahim Yinal yönetti. Çağrı Bey Tuğrul'un kardeşidir ve Merv merkezli doğu kısmını yönetiyordu; Alp Arslan ile Kavurd Bey ise Çağrı Bey'in oğullarıdır. Alp Arslan 1071'de Malazgirt'te savaştı, Kavurd Bey Kirman'ın fethiyle görevlendirildi.
-
9/15 ORTA
1055'te Abbasi halifesinin daveti üzerine Bağdat'a giren ve Büveyhîlerin siyasi hâkimiyetinin sona ermesini sağlayan Selçuklu hükümdarı aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapTuğrul Bey
Tuğrul Bey 1055'te halifenin davetiyle Bağdat'a girdi ve Büveyhî hükümdarı el-Melikü'r-Rahîm'i hapsettirdi; onun ölümüyle Büveyhîlerin siyasi hâkimiyeti sona erdi. Çağrı Bey Merv merkezli doğu kısmıyla ilgileniyordu; Alp Arslan 1063'ten, Melikşah 1072'den sonra tahta çıktı.
-
10/15 ORTA
Büyük Selçuklu veziri Nizâmülmülk'ün Sultan Melikşah'ın isteği üzerine devlet yönetimini anlatmak için yazdığı eser aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapSiyasetname
Melikşah devlet yönetimiyle ilgili bir kitap için yarışma açtı ve Nizâmülmülk'ün 1092'de tamamladığı Siyasetname'yi beğendi. Kutadgu Bilig Yusuf Has Hacib'in, Divanü Lügati't-Türk Kaşgarlı Mahmud'un, Atabetü'l-Hakayık ise Edib Ahmed Yüknekî'nin eseridir; üçü de Karahanlı Türkçesinin başlıca örnekleri arasında sayılır.
-
11/15 ORTA
Batı Karahanlı Devleti'ne 1212'de son veren devlet aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapHarzemşahlar
Harzemşah Alâeddin Muhammed, Batı Karahanlıların son hükümdarı Osman'ı öldürttü ve Semerkant'ı başkent yaptı; Karahanlılar böylece 1212'de tarihe karıştı. Karahıtaylar 1141'den sonra Batı Karahanlıları kendilerine tâbi kıldı ama devleti yıkmadı; Büyük Selçuklular 1157'de, Gazneliler ise Gurluların eliyle daha önce sona ermişti.
-
12/15 ZOR
Büyük Selçuklularda vezirin başkanlık ettiği Büyük Divan'a (Divan-ı Saltanat) bağlı divanlardan biri aşağıdakilerden hangisi değildir?
Doğru cevapDivan-ı Berid
Büyük Divan'a bağlı dört divan; yazışmaları yürüten Divan-ı İnşa ve Tuğra, malî işlere bakan Divan-ı İstifa, askerî işlerle ilgilenen Divan-ı Arz ve denetim yapan Divan-ı İşraf'tır. Eyaletlerle haberleşmeyi düzenleyen Divan-ı Berid ise Büyük Divan'ın dışında kalan divanlardandır.
-
13/15 ZOR
Kutadgu Bilig'de 'doğru kanun' (köni törü) kavramını, yani adaleti temsil eden kişi aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapKün Toğdı
Kutadgu Bilig dört kişi üzerinden dört kavramı anlatır: hükümdar Kün Toğdı doğru kanunu (adaleti) temsil eder. Vezir Ay Toldı kutu (saadet, baht), vezirin oğlu Ögdülmiş aklı, zahit Odgurmış ise akıbeti, yani hayatın sonunu temsil eder.
-
14/15 ZOR
1141 Katvan Savaşı'nın sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapMâverâünnehir'in Karahıtayların eline geçmesi
Katvan'da Sultan Sencer ile Batı Karahanlı hükümdarı II. Mahmud Karahıtaylara yenildi ve Mâverâünnehir'i Karahıtaylara bırakıp Horasan'a çekildi. Gaznelilerin Horasan'ı kaybetmesi Dandanakan (1040), Anadolu'nun fethinin hızlanması Malazgirt (1071), Büveyhî hâkimiyetinin sona ermesi ise Tuğrul Bey'in 1055'te Bağdat'a girmesinin sonucudur.
-
15/15 ZOR
Karahanlı bölgesinde Kutadgu Bilig'den sonra yazılmış ikinci edebî eser sayılan, yazarının doğuştan âmâ olduğu bilinen ve adı 'hakikatlerin eşiği' anlamına gelen eser aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapAtabetü'l-Hakayık
Atabetü'l-Hakayık (Atebetü'l-Hakayık) doğuştan âmâ olan Edib Ahmed Yüknekî'nin, Karahanlı beyi Dâd Sipehsâlâr Beg adına yazdığı ahlak eseridir. Divan-ı Hikmet Ahmed Yesevî'nin hikmetlerini, Divanü Lügati't-Türk Kaşgarlı Mahmud'un sözlüğünü, Siyasetname ise Nizâmülmülk'ün devlet yönetimi üzerine yazdığı eseri adlandırır.
Kaynakça
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Karahanlılar" (Tarih bölümü, A. Özaydın)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Karahanlılar" (Karahanlı Türkçesi bölümü)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Satuk Buğra Han"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Talas Savaşı"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Gazneliler"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mahmûd-ı Gaznevî"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Selçuklular" (Büyük Selçuklular tarihi)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Selçuklular" (Selçuklularda devlet teşkilatı)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Dandanakan Savaşı"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Malazgirt Muharebesi"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hârizmşahlar"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "İktâ" (Selçuklular bölümü)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Nizâmiye Medresesi"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Nizâmülmülk"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kutadgu Bilig"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Dîvânü Lugāti't-Türk"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Atebetü'l-hakāyık"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Dîvân-ı Hikmet"
- MEB OGM Materyal, 9. Sınıf Tarih 6. Ünite: Türklerin İslamiyet'i Kabulü ve İlk Türk İslam Devletleri
- MEB OGM Materyal, Türklerde Devlet Teşkilatı
- MEB OGM Materyal, 10. Sınıf Tarih Kavram Öğretimi (s. 34, İkta)
- Türk Maarif Ansiklopedisi, "Kutadgu Bilig"
- Türk Maarif Ansiklopedisi, "Dîvânü Lügati't-Türk"
- Türk Maarif Ansiklopedisi, "Atebetü'l-Hakayık"
- Türk Maarif Ansiklopedisi, "Gazneliler"
- Türk Maarif Ansiklopedisi, "Selçuklular"
- Vikipedi, Nizâmülmülk
Bu sayfadaki bilgiler 22 Eylül 2026 tarihinde kaynaklarıyla tek tek doğrulandı (nasıl doğruluyoruz). Hata görürsen info@bilq.app adresine yaz.