BilQ Hemen Oyna

KPSS · TARIH

Osmanlı Islahatları: KPSS Konu Anlatımı, Kodlamalar ve Test

Bu sayfa XVII. yüzyıldan II. Meşrutiyet'e kadar Osmanlı ıslahatlarını padişah ve sadrazam sırasıyla, her ıslahatın alanıyla birlikte anlatır. Sonunda akılda tutma kodlamaları, sınav ipuçları ve kolaydan zora 15 soruluk bir test bulunur. Kaynakların farklı yıl verdiği yerlerde iki yıl birlikte yazılmıştır.

Kısaca

XVII. yüzyıl ıslahatları neyi amaçladı?

XVII. yüzyıl ıslahatları, bozulan kurumları Avrupa'yı örnek almadan, Osmanlı'nın kendi değerleri ve kanun-ı kadim anlayışı içinde düzeltmeyi amaçladı. IV. Murad ve Köprülü Mehmed Paşa bu düzeni sert tedbirlerle sağlamaya çalıştı.

IV. Murad, Temmuz 1632'de Anadolu ve Rumeli beylerbeyilerine yoklama yaptırarak timarları hak edenlere verdirdi ve bozulmuş timarlı sipahi teşkilatına çekidüzen verdi. Kahvehaneleri yıktırıp tütünü yasakladı, 5 Ağustos 1634'te de İran seferi öncesinde içki yasağı ilan ettirip meyhaneleri yıktırdı. Koçi Bey'in rüşvetin önlenmesini ve timarların liyakate göre verilmesini öneren risalesi IV. Murad ile Sultan İbrahim'e sunuldu.

Köprülü Mehmed Paşa 1656'da sadrazamlığı, kararlarına ve tayinlerine karışılmaması gibi şartlar öne sürerek kabul etti; ders kitabı bunu Osmanlı tarihinde daha önce benzeri görülmemiş bir durum olarak niteler. Köprülü, Abaza Hasan Paşa isyanını bastırarak muhaliflerini tasfiye etti. Köprülüzade Fazıl Mustafa Paşa (sadareti 1689-1691) ise savaş için malî durumu düzeltmeye ve reayanın durumunu iyileştirmeye çalıştı.

Lale Devri'nde (1718-1730) hangi yenilikler yapıldı?

Lale Devri'nde matbaa, itfaiye, çinicilik, tercüme ve diplomasi alanlarında yenilikler yapıldı ve Batı ile siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkiler geliştirildi. Dönem 1718 Pasarofça Antlaşması'yla başladı, 1730 Patrona Halil İsyanı'yla sona erdi; padişah III. Ahmed, sadrazam Nevşehirli Damad İbrahim Paşa'ydı.

I. Mahmud, III. Mustafa ve I. Abdülhamid dönemlerinde ne yapıldı?

Bu üç padişah döneminde ıslahatlar askerî ve teknik alanda yoğunlaştı ve yabancı uzmanlardan yararlanıldı. I. Mahmud döneminde İstanbul'a çağrılan Fransız asıllı Comte de Bonneval (Humbaracı Ahmed Paşa) Humbaracı Ocağı'nın başına getirildi; Üsküdar'daki kışlada humbaracılara talim ve matematik dersi verdi. TDV İslâm Ansiklopedisi, 1734'te Üsküdar'da yapılan humbaracı kışlasındaki ve geometri dersi verilen bu Humbarahâne'nin Hendesehâne diye de anıldığını yazar; MEB ders kitabı da Hendesehane'nin 1734'te Üsküdar'da kurulduğunu belirtir. (Tersane'de açılan deniz okulu Mühendishane-i Bahr-i Hümayun da bazı kaynaklarda 'Tersane Hendesehanesi' diye geçer; ikisi farklı kurumlardır.)

III. Mustafa, Fransız Baron de Tott'un teknik yardımıyla Tophane'yi ve topçuluğu ıslah ettirdi; Osmanlı-Rus Savaşı (1768-1774) sürerken Ekim 1772'de açılan Topçu Mektebi ancak bir yıl kadar çalışabildi. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Sürat Topçuları Ocağı'nı da III. Mustafa'nın ölümünden kısa süre önce, Ocak 1774'te Baron de Tott kurdu. Deniz subayı yetiştirecek Mühendishane-i Bahr-i Hümayun'un kuruluşu birçok kaynakta 1773'e ve III. Mustafa'ya bağlanır (MEB ders kitabı da bir yerde 1773'ü verir); TDV İslâm Ansiklopedisi'nin okula ayrılan maddesi ise son araştırmalara dayanarak açılışın 1775'te, I. Abdülhamid döneminde olduğunu belirtir. Bu yüzden yıl sorulduğunda iki tarihin de kullanıldığı bilinmelidir.

I. Abdülhamid döneminde Sadrazam Halil Hamid Paşa Sürat Topçuları Ocağı'nı yeniden kurdu, lağımcı ve humbaracı ocaklarını ıslah etti ve Fransız uzmanları hizmete aldı. Müteferrika Matbaası da bu dönemde yeniden faaliyete geçirildi.

III. Selim'in Nizam-ı Cedid ıslahatları nelerdir?

Nizam-ı Cedid, III. Selim'in 1792-1807 yıllarında orduyla birlikte devletin sivil kurumlarını da yenilemeye yönelik girişimlerinin bütünüdür. III. Selim işe devlet adamlarından ne gibi yenilikler yapılması gerektiğine dair layihalar (rapor) istemekle başladı.

Yeniçeri Ocağı kaldırılamadığı için onun yanında Batı tarzında eğitilen Nizam-ı Cedid ordusu kuruldu; masrafları için İrad-ı Cedid adlı yeni bir hazine oluşturuldu. İstanbul'da 1795'te Kara Mühendishanesi olarak da bilinen Mühendishane-i Berr-i Hümayun açıldı ve içinde 1797'de bir matbaa kuruldu. Levent Çiftliği, Taksim ve Üsküdar Selimiye başta olmak üzere yeni kışlalar yapıldı; Londra'da (1792), Paris, Berlin ve Viyana'da (1797) daimî elçilikler açıldı.

Yeni vergiler ve timar gelirlerine el konulması geniş kesimlerde hoşnutsuzluk yarattı. Mayıs 1807'de Kabakçı Mustafa önderliğindeki isyanla Nizam-ı Cedid kaldırıldı ve III. Selim, ayaklanma başladıktan dört gün sonra (25-29 Mayıs 1807) tahttan indirildi.

II. Mahmud döneminde hangi ıslahatlar yapıldı?

II. Mahmud'un ıslahatları taşrada âyanın, merkezde Yeniçeri Ocağı'nın gücünü kırarak padişah otoritesini güçlendirdi ve ordu, eğitim, basın ve yönetimi kapsadı. 1808'de Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa'nın öncülüğünde merkezî yönetim ile âyanlar arasında Sened-i İttifak imzalandı; belge uygulanamasa da hukuken padişahın yetkilerini kısıtlamıştır. Alemdar Mustafa Paşa'nın sadrazamlığı dört aya yakın sürdü; Kasım 1808'deki yeniçeri ayaklanmasında öldü.

1826'da Yeniçeri Ocağı kaldırıldı ve bu olay Vaka-i Hayriye adıyla anıldı. 1821 Rum isyanından sonra tercüme işleri için Bâbıâli Tercüme Odası oluşturuldu, 1836'da Reisülküttaplık Hariciye Nezareti'ne dönüştürüldü.

Takvim-i Vekayi'nin ilk sayısı 1 Kasım 1831'de Türkçe olarak yayımlandı. Tablodaki yıllardan Mekteb-i Harbiye'ninki kaynağa göre değişir: MEB ders kitabı 1834'ü verir; TDV İslâm Ansiklopedisi ise II. Mahmud'un 1 Temmuz 1835'teki ziyaretinin okulun resmî açılış tarihi olarak kabul edildiğini yazar.

IslahatYılAlan
Sened-i İttifak1808Siyasi / idari
Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması, Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye1826Askerî
Mekteb-i Tıbbiye (askerî tıp okulu)1827Eğitim
Takvim-i Vekayi (ilk sayısı 1 Kasım)1831Basın
Hariciye Nezareti1836İdari
Mekteb-i Harbiye (subay okulu)Kaynağa göre 1834 ya da 1835Eğitim / askerî

Tanzimat Fermanı ne getirdi?

Tanzimat Fermanı, Müslim ve gayrimüslim bütün tebaanın can, mal ve namus güvenliğini devlet güvencesine aldı ve vergi ile askerliği düzene bağlayacak yeni kanunlar vaat etti. Ferman 3 Kasım 1839'da Abdülmecid döneminde Hariciye Nazırı Mustafa Reşid Paşa tarafından Gülhane'de okundu; padişah ilan edilen hususlara uyacağına dair yemin etti.

Islahat Fermanı Tanzimat'tan nasıl ayrılır?

Islahat Fermanı, Tanzimat'ın genel ilkelerini yeniden onaylayıp ağırlıklı olarak gayrimüslimlere ve yabancılara ilişkin ayrıntılı hükümler getirdi. Kırım Savaşı sırasında Batılı devletlerin gayrimüslimler lehine reform baskısıyla hazırlandı ve 18 Şubat 1856'da Bâbıâli'de törenle okundu. Sadrazam Âlî Paşa Paris Kongresi'ne gittiği için tören, sadaret kaymakamı Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa'nın huzurunda yapıldı; fermanın birer kopyası kongreye katılan devletlere de verildi. Paris Antlaşması'nın 9. maddesi bu fermanın devletlere bildirildiğini kaydetti, ancak devletlere müdahale hakkı vermediğini de yazdı.

Tanzimat Fermanı (1839)Islahat Fermanı (1856)
Can, mal ve namus güvencesiTanzimat'la tanınan haklar yeniden onaylandı
Vergi herkesin gücüne göreDin ve mezhep farkı gözetmeksizin herkes aynı vergiyi ödeyecek
Askerlik süresi dört veya beş yılGayrimüslimler askerlik yapacak ya da bedel ödeyebilecek
Yargılanmadan ölüm cezası yokKarma mahkemeler kurulacak, gayrimüslimlerin tanıklığı kabul edilecek
Genel ilkeler koyduYabancılara mülk edinme izni; aşağılayıcı tabirlerin yasaklanması

I. ve II. Meşrutiyet'te Kanun-ı Esasi nasıl değişti?

I. Meşrutiyet, Kanun-ı Esasi'nin 23 Aralık 1876'da II. Abdülhamid döneminde, Tersane (İstanbul) Konferansı toplanırken ilanıyla başladı ve Meclis-i Mebusan'ın Şubat 1878'de tatil edilmesiyle sona erdi. Midhat Paşa başkanlığındaki komisyonun hazırladığı 119 maddelik anayasaya göre Meclis-i Umumi, halkın seçtiği Heyet-i Mebusan ile üyelerini padişahın atadığı Heyet-i Âyan'dan oluşuyordu. Anayasa metnine göre her elli bin erkek nüfusa bir mebus seçiliyor, seçim gizli oyla yapılıyordu; Heyet-i Âyan'ın başkanı ve üyeleri ise sayıları mebusların üçte birini geçmemek üzere doğrudan padişah tarafından atanıyordu. Meclis 19 Mart 1877'de açıldı.

Padişah geniş yetkilerini korudu: vekilleri atama ve azletme, savaş ve barış ilanı, meclisi toplama ve Heyet-i Mebusan'ı feshetme onun haklarıydı. En çok tartışılan 113. madde, hükümetin güvenliğini bozduğu kolluk soruşturmasıyla sabit olanları ülke dışına çıkarma yetkisini padişaha veriyordu; Midhat Paşa da bu maddeye dayanılarak sürgün edildi.

II. Meşrutiyet Temmuz 1908'de meclisin yeniden toplantıya çağrılmasıyla başladı. 1909 değişikliğiyle padişahın mecliste anayasaya bağlılık yemini etmesi, hükümetin Meclis-i Mebusan'a karşı sorumlu olup güvenoyu alması kabul edildi; padişahın veto yetkisi sınırlandırıldı ve 113. maddedeki sürgün yetkisi kaldırıldı. Değişen 54. maddeye göre padişah kendisine sunulan bir kanunu iki ay içinde onaylıyor ya da bir kez geri gönderebiliyordu; geri gönderilen kanunun yeniden kabulü için üçte iki çoğunluk şarttı. Böylece parlamenter hükümet modeli benimsendi.

Akılda tutma kodlamaları

Uzun listeleri sınavda hatırlamak için baş harflerden kurulmuş ezber kısayolları.

CAN-VAY (Tanzimat Fermanı)
CAN: can, mal, ırz ve namus güvencesi; V: verginin herkesin gücü oranında alınması; A: askerlik süresinin dört veya beş yıl olması; Y: kimseye yargılanmadan ölüm cezası verilmemesi.
KİBAY (Islahat Fermanı)
K: karma mahkemeler; İ: ibadet serbestliği ve kimsenin din değiştirmeye zorlanmaması; B: gayrimüslimlerin askerlik yerine bedel ödeyebilmesi; A: aşağılayıcı tabirlerin yasaklanması; Y: yabancılara mülk edinme izni.
MaTÇE (Lale Devri)
Ma: Müteferrika'nın matbaası (1727); T: Tulumbacı Ocağı; Ç: çini atölyesi; E: Paris'e elçi olarak giden Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi.
Bahri deniz, Berri kara
Mühendishane-i Bahr-i Hümayun deniz subayı yetiştirmek için açıldı (kaynaklara göre 1773 ya da 1775); Mühendishane-i Berr-i Hümayun (1795) Kara Mühendishanesi olarak da bilinir ve III. Selim döneminde açıldı.
YaSS (1909 değişikliği)
Ya: padişahın mecliste anayasaya bağlılık yemini etmesi; S: hükümetin Meclis-i Mebusan'a karşı sorumlu olması; S: padişahın sürgün yetkisinin kaldırılması.

Sınav ipuçları

Sınavda nasıl soruluyor?

Test: Osmanlı Islahatları

Şıkka dokun; doğru cevap ve açıklaması açılır. Sorular kolaydan zora.

0/15 doğru
  1. 1/15 KOLAY

    Yeniçeri Ocağı'nı 1826'da kaldırarak yerine Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye ordusunu kuran padişah aşağıdakilerden hangisidir?

    Doğru cevapII. Mahmud

    Yeniçeri Ocağı 1826'da II. Mahmud tarafından kaldırıldı; bu olaya Vaka-i Hayriye denir. III. Selim ocağı kaldıramamış, yanında ayrı bir Nizam-ı Cedid ordusu kurmuştu. I. Abdülhamid döneminde Sadrazam Halil Hamid Paşa Sürat Topçuları Ocağı'nı yeniden kurmuştu; Abdülmecid ise Tanzimat Fermanı'nın padişahıdır.

  2. 2/15 KOLAY

    İbrahim Müteferrika ile Said Efendi'nin kurduğu matbaa hangi dönemde faaliyete başlamıştır?

    Doğru cevapLale Devri

    Matbaa 1727'de III. Ahmed'in fermanıyla kuruldu ve ilk kitabını 1729'da bastı; bu yıllar 1718-1730 arasındaki Lale Devri'ne denk gelir. Nizam-ı Cedid döneminde 1797'de açılan matbaa Mühendishane-i Berr-i Hümayun'un içindeki ayrı bir matbaadır. Tanzimat 1839'da, I. Meşrutiyet 1876'da başlar.

  3. 3/15 KOLAY

    Tanzimat Fermanı'nı 3 Kasım 1839'da Gülhane'de okuyan devlet adamı aşağıdakilerden hangisidir?

    Doğru cevapMustafa Reşid Paşa

    Tanzimat Fermanı'nı Hariciye Nazırı Mustafa Reşid Paşa okudu. Midhat Paşa Kanun-ı Esasi'yi hazırlayan komisyonun başkanıdır; Âlî Paşa Paris Kongresi'ne gittiği için Islahat Fermanı törenine katılmamış, kongrede Osmanlı baş murahhası olmuştu; Alemdar Mustafa Paşa ise 1808'deki Sened-i İttifak'ın öncüsüdür.

  4. 4/15 KOLAY

    Batı tarzında eğitilen Nizam-ı Cedid ordusunu kuran padişah aşağıdakilerden hangisidir?

    Doğru cevapIII. Selim

    Nizam-ı Cedid ordusu III. Selim döneminde kuruldu ve 1807'deki Kabakçı Mustafa İsyanı ile kaldırıldı. III. Ahmed Lale Devri'nin, I. Mahmud Humbaracı Ahmed Paşa'nın ıslahatlarının padişahıdır; II. Mahmud ise Yeniçeri Ocağı'nı kaldırıp Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye'yi kurmuştur.

  5. 5/15 KOLAY

    Osmanlı Devleti'nin anayasası Kanun-ı Esasi hangi padişah döneminde ilan edilmiştir?

    Doğru cevapII. Abdülhamid

    Kanun-ı Esasi 23 Aralık 1876'da II. Abdülhamid döneminde ilan edildi. Abdülmecid Tanzimat ve Islahat fermanlarının padişahıdır; Abdülaziz 1876'da tahttan indirilmişti; V. Mehmed Reşad ise 1909'da II. Abdülhamid'in yerine tahta çıktı.

  6. 6/15 ORTA

    1808'de imzalanan Sened-i İttifak aşağıdaki taraflardan hangileri arasında yapılmıştır?

    Doğru cevapMerkezî yönetim ile âyanlar

    Sened-i İttifak, Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa'nın çağrısıyla İstanbul'a gelen âyanlarla merkez bürokrasisi arasında imzalandı ve II. Mahmud'un onayıyla geçerlilik kazandı. Belge yeniçerilerle değil, tersine Kapıkulu ocaklarının karşı gelmesi durumunda birlikte hareket etmeyi öngörüyordu; bir devletlerarası antlaşma ya da cemaatlerle yapılmış bir sözleşme değildir.

  7. 7/15 ORTA

    Aşağıdakilerden hangisi Tanzimat Fermanı'nda yer alan hükümlerden biri değildir?

    Doğru cevapGayrimüslimlerin askerlik yükümlülüğünü bedel ödeyerek yerine getirebilmesi

    Gayrimüslimlerin askerlik yapması ya da bedel ödemesi 1856 Islahat Fermanı'nın hükmüdür. Verginin herkesin gücüne göre alınması, askerlik süresinin dört veya beş yıl olması ve yargılanmadan ölüm cezası verilmemesi ise 1839 Tanzimat Fermanı'nda yer alır.

  8. 8/15 ORTA

    Islahat Fermanı'nın hazırlanmasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

    Doğru cevapKırım Savaşı sırasında Batılı devletlerin gayrimüslimler lehine reform istemesi

    Islahat Fermanı, Kırım Savaşı sırasında Batılı devletlerin gayrimüslimlerin haklarıyla ilgili yeni düzenlemeler istemesi üzerine hazırlandı ve 1856'da ilan edildi. Mısır meselesi Tanzimat Fermanı'nın, Tersane Konferansı Kanun-ı Esasi'nin ilanıyla ilişkilendirilir; 31 Mart Vakası ise 1909'da, fermandan çok sonra yaşandı.

  9. 9/15 ORTA

    1876 Kanun-ı Esasi'ye göre Meclis-i Umumi'yi oluşturan Heyet-i Âyan'ın üyeleri nasıl belirlenirdi?

    Doğru cevapDoğrudan padişah tarafından atanırdı

    Kanun-ı Esasi'nin 60. maddesine göre Heyet-i Âyan'ın başkanı ve üyeleri, sayıları mebusların üçte birini geçmemek üzere doğrudan padişah tarafından atanırdı. Halkın seçtiği meclis Heyet-i Mebusan'dır; Heyet-i Mebusan ve sadrazam âyan üyelerini belirleme yetkisine sahip değildi.

  10. 10/15 ORTA

    Aşağıdakilerden hangisi Lale Devri'nde gerçekleştirilen yeniliklerden biri değildir?

    Doğru cevapMühendishane-i Berr-i Hümayun'un açılması

    Mühendishane-i Berr-i Hümayun 1795'te III. Selim döneminde açıldı; Lale Devri ise 1730'da sona ermişti. Müteferrika'nın matbaası (1727), Yeniçeri Ocağı'na bağlı Tulumbacı Ocağı ve Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'nin Paris elçiliği Lale Devri'ne aittir.

  11. 11/15 ORTA

    Humbaracı Ahmed Paşa adıyla tanınan Fransız asıllı Comte de Bonneval, humbaracıların yeniden düzenlenmesinde hangi padişah döneminde görev almıştır?

    Doğru cevapI. Mahmud

    Bonneval, I. Mahmud'un tahta çıkmasından sonra Sadrazam Topal Osman Paşa tarafından İstanbul'a çağrıldı ve Humbaracı Ocağı'nın başına getirildi. III. Ahmed döneminde başvurusu dikkate alınmamıştı; III. Mustafa döneminde Baron de Tott, III. Selim döneminde ise Nizam-ı Cedid ıslahatları öne çıkar.

  12. 12/15 ZOR

    Köprülü Mehmed Paşa'nın 1656'da sadrazamlığı kabul ederken ileri sürdüğü şartlardan biri aşağıdakilerden hangisidir?

    Doğru cevapYapacağı tayin ve azillere karışılmaması

    Köprülü Mehmed Paşa, sunduğu kararların uygulanmasını ve tayinlerine karışılmamasını şart koştu. Âyanların haklarını güvenceye alan belge 1808 Sened-i İttifak'tır; Batı tarzı ayrı ordu III. Selim'in Nizam-ı Cedid'idir; padişahın anayasaya bağlılık yemini ise 1909 Kanun-ı Esasi değişikliğiyle getirilmiştir.

  13. 13/15 ZOR

    III. Selim döneminde 1795'te İstanbul'da açılan ve Kara Mühendishanesi olarak da bilinen okul aşağıdakilerden hangisidir?

    Doğru cevapMühendishane-i Berr-i Hümayun

    Mühendishane-i Berr-i Hümayun 1795'te III. Selim döneminde açıldı ve Kara Mühendishanesi olarak da bilinir. Mühendishane-i Bahr-i Hümayun ise daha önce deniz subayı yetiştirmek için açılmış bir deniz okuludur; Mekteb-i Harbiye ile 1827'de kurulan Mekteb-i Tıbbiye ise II. Mahmud döneminin okullarıdır.

  14. 14/15 ZOR

    III. Mustafa döneminde topçuluğu düzeltmek amacıyla Sürat Topçuları Ocağı'nın kurulmasında görev alan yabancı uzman aşağıdakilerden hangisidir?

    Doğru cevapBaron de Tott

    TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Macar asıllı Fransız subay Baron de Tott, III. Mustafa'nın ölümünden kısa süre önce, Ocak 1774'te Sürat Topçuları Ocağı'nı kurdu; Tophane'nin ve topçuluğun ıslahında da onun teknik hizmetinden yararlanıldı. İbrahim Müteferrika Lale Devri'nde matbaayı kurdu, Gerçek Davud Ağa Tulumbacı Ocağı'nı kurdu, Humbaracı Ahmed Paşa ise I. Mahmud döneminde humbaracıları düzenledi.

  15. 15/15 ZOR

    Aşağıdakilerden hangisi 1909'da Kanun-ı Esasi'de yapılan değişiklikle getirilen yeniliklerden biri değildir?

    Doğru cevapPadişaha kanunlar üzerinde mutlak veto yetkisi tanınması

    1909 değişikliği padişahın veto yetkisini genişletmedi, tersine sınırlandırdı: meclisin geri gönderilen kanunu üçte iki çoğunlukla yeniden kabul etmesi hâlinde padişah onaylamak zorunda kaldı. Anayasaya bağlılık yemini, hükümetin Meclis-i Mebusan'a karşı sorumluluğu ve 113. maddedeki sürgün yetkisinin kaldırılması ise bu değişiklikle getirildi.

Binlerce soruyla oynamak için BilQ'yu indir

Kaynakça

  1. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Islahat"
  2. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Lâle Devri"
  3. TDV İslâm Ansiklopedisi, "İbrâhim Müteferrika"
  4. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Nizâm-ı Cedîd"
  5. MEB, Tarih 11 ders kitabı (OGM Materyal PDF), s. 22, 34, 47, 74, 77, 78, 140, 141, 142, 143, 151, 152, 158, 159, 160, 161, 162, 163, 165, 166, 169, 178
  6. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye"
  7. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Tanzimat"
  8. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Islahat Fermanı"
  9. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kānûn-ı Esâsî"
  10. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Murad IV"
  11. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Köprülü Mehmed Paşa"
  12. Vikipedi, "Tulumbacılar"
  13. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Humbaracı Ahmed Paşa"
  14. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mustafa III"
  15. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyun"
  16. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Halil Hamîd Paşa"
  17. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Abdülhamid I"
  18. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Selim III"
  19. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun"
  20. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Tercüme Odası"
  21. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kabakçı İsyanı"
  22. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Sened-i İttifak"
  23. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Vak'a-i Hayriyye"
  24. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mekteb-i Tıbbiyye"
  25. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Takvîm-i Vekāyi'"
  26. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Harbiye"
  27. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Meşrutiyet"
  28. Anayasa Mahkemesi, 1876 Kânûn-ı Esâsî metni
  29. Vikipedi, "Vaka-i Hayriye"
  30. Vikipedi, "İbrahim Müteferrika"
  31. Vikipedi, "III. Mustafa"
  32. Vikipedi, "Kânûn-ı Esâsî"
  33. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Humbaracı"
  34. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Baron de Tott, François"
  35. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Alemdar Mustafa Paşa"

Bu sayfadaki bilgiler 22 Eylül 2026 tarihinde kaynaklarıyla tek tek doğrulandı (nasıl doğruluyoruz). Hata görürsen info@bilq.app adresine yaz.