Kısaca
- MEB materyali Duraklama Dönemi'ni Sokullu Mehmet Paşa'nın 1579'daki ölümüyle başlatıp XVII. yüzyılın sonunda bitirir ve dönemi 1579-1699 diye tarihlendirir.
- 11 Kasım 1606 tarihli Zitvatorok Antlaşması'yla Avusturya'nın ödediği yıllık vergi kaldırıldı, Eğri, Kanije ve Estergon Osmanlı Devleti'nde kaldı ve Habsburg hükümdarı protokol bakımından Osmanlı padişahına denk sayıldı.
- IV. Murad'ın Revan ve Bağdat seferlerinin ardından 17 Mayıs 1639'da imzalanan Kasr-ı Şirin (Zühâb) Antlaşması Bağdat, Basra ve Şehrizor'u Osmanlı Devleti'nde bıraktı, Revan'ı Safevîlere verdi.
- Osmanlı Devleti 1663'te Uyvar'ı alarak Macaristan'da, 18 Ekim 1672 tarihli Bucaş Antlaşması'yla da batıda en geniş sınırlarına ulaştı; Bucaş batıda toprak kazanılan son antlaşmadır.
- 12 Eylül 1683'te Viyana önlerinde alınan bozgun Avrupa devletlerini Kutsal İttifak çatısı altında birleştirdi; on altı yıl süren savaşlar 26 Ocak 1699 tarihli Karlofça Antlaşması'yla sona erdi.
- 21 Temmuz 1718 tarihli Pasarofça Antlaşması Belgrad dahil Kuzey Sırbistan'ı, Banat bölgesini ve Küçük Eflak'ı Avusturya'ya bıraktı; Mora ise Osmanlı Devleti'nde kaldı.
Duraklama Dönemi hangi yılları kapsar, bu ad neden tartışmalıdır?
MEB materyali dönemi 1579-1699 diye tarihlendirir: Sokullu Mehmet Paşa'nın 1579'daki ölümünden sonra başlayıp XVII. yüzyılın sonuna kadar süren yılları Duraklama Dönemi sayar. Vikipedi de aynı çerçeveyi kullanır ve dönemi büyük çapta toprak kaybının yaşandığı Karlofça Antlaşması'nda bitirir.
Dönem on iki saltanatı kapsar. MEB materyalinin sıralamasıyla III. Murat (1574-1595) ve III. Mehmet (1595-1603) ile açılır; I. Ahmet (1603-1617), iki kez tahta çıkan I. Mustafa (1617-1618 ve 1622-1623), II. Osman (1618-1622), IV. Murat (1623-1640) ve I. İbrahim (1640-1648) ile sürer; IV. Mehmet (1648-1687), II. Süleyman (1687-1691), II. Ahmet (1691-1695) ve II. Mustafa (1695-1703) ile kapanır.
Kavramın kendisi tartışmalıdır: sınav dili ile araştırmaların dili ayrışır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin “Osmanlılar” maddesi, bu yüzyılın siyasi tarihini anlatırken “Duraklama Dönemi” diye bir dönem başlığı kullanmaz; dönemi bir değişim ve bocalama süreci olarak ele alır, 1656'dan sonra Osmanlı gazâ gücünün yeniden hızlandığını ve 1663'te Uyvar'ın alınmasıyla batıda en geniş sınırlara ulaşıldığını yazar. Aynı madde, dönemin layiha yazarlarının “kānûn-ı kadîm”e dönüşü öneren bakışının sonraki modern değerlendirmelere de yansıdığını belirtir.
Duraklamanın iç ve dış nedenleri nelerdir?
Ders kitabı nedenleri ikiye ayırır: iç nedenlerin ortak paydası merkezî otoritenin zayıflaması, dış nedenlerin ortak paydası ise Avrupa'nın ekonomik ve bilimsel olarak öne geçmesidir.
Şehzadelerin sancağa çıkma usulünün kaldırılması tahta deneyimsiz padişahların geçmesine yol açtı; harem, saray ağaları ve ilmiye çevresinin yönetime el atması bu boşluğu büyüttü. Vikipedi, sancağa çıkan son padişahın III. Mehmed olduğunu kaydeder. Sık padişah değişikliği her seferinde yeni cülus bahşişi demekti; kapıkulu sayısı arttıkça ulufe yükü büyüdü ve Osmanlı parası değer kaybetti.
- İç nedenler: merkezî yönetimin bozulması, tecrübesiz padişahlar, harem ve ilmiye çevresinin yönetime müdahalesi, makamların rüşvetle dağıtılması, uzun savaşların ve saray masraflarının yükü, timar sisteminin bozulması, yeniçerilerin "Devlet ocak içindir" anlayışına geçmesi, donanmanın zayıflaması, beşik ulemalığı.
- Dış nedenler: Avrupa'daki teknik gelişmelere ayak uydurulamaması, devletin doğal sınırlara ulaşması, coğrafi keşiflerle İpek ve Baharat yollarının önemini yitirmesi, Avrupa'nın Rönesans ve reform hareketleriyle bilimde öne geçmesi.
Doğuda Safevîlerle hangi antlaşmalar imzalandı?
Doğu cephesi dört antlaşmayla kapanıp açıldı: Ferhat Paşa (1590), Nasuh Paşa (1612), Serav (1618) ve Kasr-ı Şirin (1639). Sonuncusu iki yüzyılı aşan bir sınır düzeni kurdu.
III. Murat döneminde 21 Mart 1590'da imzalanan Ferhat Paşa Antlaşması'yla Tebriz, Karabağ, Gürcistan, Dağıstan ve Şirvan Osmanlı Devleti'ne bırakıldı; Osmanlı Devleti doğuda en geniş sınırlarına bu antlaşmayla ulaştı. Safevîler ise Celâlî ve Habsburg cephelerinin açık olduğu yılları fırsat bilip kaybettiklerini geri aldı.
I. Ahmet döneminde 20 Kasım 1612'de imzalanan Nasuh Paşa Antlaşması, Kanuni devrinin 1555 Amasya sınırlarını yeniden esas aldı; Ferhat Paşa Antlaşması'yla kazanılan yerler geri verildi ve Safevîler yılda iki yüz deve yükü ipek ödemeyi kabul etti. II. Osman döneminde 26 Eylül 1618'de imzalanan Serav Antlaşması ise bu yükümlülüğü yüz deve yüküne indirmekle yetindi.
Bağdat'ın Safevîlerin eline geçmesi üzerine IV. Murad bizzat sefere çıktı: 28 Mart 1635'te Revan seferine, ardından Bağdat üzerine yürüdü ve şehir Aralık 1638'de geri alındı. "Bağdat Fatihi" diye anılan padişahın seferini kapatan barış 17 Mayıs 1639'da imzalandı; Bağdat, Basra ve Şehrizor Osmanlı Devleti'nde kaldı, Revan Safevîlere bırakıldı. MEB materyali ve Vikipedi bu antlaşmanın bugünkü Türkiye-İran sınırını büyük ölçüde belirlediğini yazar.
Avusturya ile uzun savaşları bitiren Zitvatorok Antlaşması ne getirdi?
Habsburglarla 1593'te başlayan ve yaklaşık on beş yıl süren uzun savaş dönemi, 11 Kasım 1606'da imzalanan Zitvatorok Antlaşması'yla kapandı.
Savaşın en parlak anı III. Mehmet'in 1596'da Eğri Kalesi'ni alması ve arkasından Haçova'da kazanılan meydan zaferidir; padişah bu yüzden "Eğri Fatihi" diye anılmıştır. Ancak mücadele on yıl daha sürdü ve Estergon, Kanije, Belgrad gibi kaleler el değiştirdi. Avusturya'nın Macar isyanlarıyla, Osmanlı Devleti'nin ise Safevîler ve Celâlîlerle uğraşması iki tarafı masaya oturttu.
Antlaşmanın öne çıkan maddeleri şunlardır: Eğri, Kanije ve Estergon Osmanlı Devleti'nde kaldı; Avusturya'nın ödediği yıllık vergi kaldırıldı ve yerine bir defaya mahsus 200.000 kuruşluk bir ödeme kabul edildi; Habsburg hükümdarı protokol bakımından padişaha denk sayıldı ve yazışmalarda "Kayzer" unvanıyla anılacağı kararlaştırıldı. Bu son madde 1533 İstanbul Antlaşması'ndan beri süren Osmanlı protokol üstünlüğünün sona erdiği anlamına geliyordu; antlaşma bu yüzden askerî sonucundan çok diplomatik sonucuyla hatırlanır.
Girit'in fethi ve Köprülüler dönemi nasıl geçti?
Köprülüler döneminde Osmanlı Devleti hem uzayan Girit savaşını bitirdi hem de batıda en geniş sınırlarına ulaştı. Girit savaşı I. İbrahim döneminde, 1645'te Venedik yönetimindeki adaya çıkarma yapılmasıyla başladı; Hanya Kalesi elli dört günlük bir kuşatmadan sonra alındı, ancak Venedik'in Çanakkale Boğazı'nı ablukaya alması savaşı yıllarca uzattı.
IV. Mehmet döneminde, 15 Eylül 1656'da sadrazamlığa getirilen Köprülü Mehmed Paşa, göreve gelirken tayinlerine karışılmamasını şart koştu; Boğaz ablukasını kaldırttı, Bozcaada ile Limni'yi geri aldı. Oğlu Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa, Avusturya'nın Erdel işlerine karışması üzerine 17 Ağustos 1663'te Uyvar Kalesi'ni kuşattı; kale teslim oldu ve merkezi Uyvar olan yeni bir eyalet kuruldu.
Savaşı kapatan Vasvar Antlaşması, Osmanlı ordusunun 1 Ağustos 1664'te Raba (St. Gotthard) önünde ağır kayıp vermesine rağmen Osmanlı kazanımlarını tanıdı: Uyvar Osmanlı'da kaldı, Erdel'in bağlılığı onaylandı.
Fâzıl Ahmed Paşa 1666'da adaya geçti; iki buçuk yıl süren Kandiye kuşatması 1669'da bir teslim anlaşmasıyla sona erdi. Adanın tamamı yine de bu tarihte Osmanlı'ya geçmedi: Suda ve Spinalonga 1715'e kadar Venedik'te kaldı.
Batıdaki son kazanç Lehistan cephesinden geldi: Kamaniçe Kalesi 27 Ağustos 1672'de alındı, 18 Ekim 1672'de imzalanan Bucaş Antlaşması'yla Podolya Osmanlı Devleti'ne geçti. Rusya cephesinde ise 3 Ocak 1681'de Bahçesaray Antlaşması yapıldı; bu, iki devlet arasındaki ilk antlaşmadır ve Dinyeper (Özü) nehrini sınır kabul etmiştir.
XVII. yüzyılda hangi iç isyanlar çıktı?
Bu yüzyılda Osmanlı Devleti, Avusturya ve İran'la savaşırken üç ayrı isyan dalgasıyla da uğraştı: Anadolu'da Celâlî, medreselerde suhte, İstanbul'da yeniçeri isyanları.
Celâlî adı, Yavuz Sultan Selim döneminde Tokat civarında mehdîlik iddiasıyla ayaklanan Bozoklu Şeyh Celâl'den gelir; sonraki isyanlar hangi amaçla çıkarsa çıksın halk arasında bu adla anıldı. 1598'de Sivas ve Maraş yöresinde başlayan Karayazıcı ayaklanmasıyla hareket yöresel olmaktan çıktı; ardından Deli Hasan, Kalenderoğlu ve Canbolatoğlu gibi liderler Anadolu'yu kontrolsüz bıraktı. 1603-1608 arası, köylünün toprağını terk ettiği "Büyük Kaçgunluk" devri olarak anılır; isyanları Kuyucu Murad Paşa'nın sert takibi bastırdı. Suhte isyanlarının kaynağı ise bozulan medrese düzeniydi.
Yeniçeri isyanlarının en ağır sonucu II. Osman'ın sonu oldu. Padişah 1621'de Lehistan üzerine sefere çıktı; Hotin önündeki hücumlar sonuç vermeyince 9 Ekim 1621'de barış yapıldı ve Hotin Kalesi Osmanlı'ya bağlı Boğdan voyvodalığına verildi. Seferdeki gayretsizlik üzerine Kapıkulu ocaklarını kaldırmayı düşünen II. Osman, 19 Mayıs 1622'de başlayan isyanda tahttan indirildi ve ertesi gün Yedikule'de öldürüldü; ders kitabı onu yeniçeriler tarafından öldürülen ilk padişah olarak anar. 1656'da isyancıların ele geçirdikleri devlet adamlarını At Meydanı'ndaki çınar ağacına asması ise Vaka-i Vakvakiye (Çınar Vakası) adıyla anılır.
Saltanat hukuku da değişti: I. Ahmet'ten itibaren taht hanedanın en yaşlı üyesine geçmeye başladı. Ekber ve erşed denen bu usul, XVII. yüzyılı taht kavgalarının yaşanmadığı bir dönem hâline getirdi.
II. Viyana Kuşatması ve Kutsal İttifak savaşları nasıl sonuçlandı?
1683 Viyana seferi Osmanlı tarihinin dönüm noktasıdır: kuşatmanın başarısızlığı, on altı yıl sürecek ve büyük toprak kayıplarıyla bitecek bir savaşlar zincirini başlattı. Seferin görünen sebebi Orta Macaristan'daki Protestan Macarların lideri Tököli İmre'nin Osmanlı Devleti'nden yardım istemesiydi.
Sefer hedefi başlangıçta Yanıkkale idi; Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa hedefi Viyana olarak değiştirdi. Ordu 14 Temmuz 1683'te Viyana önlerine ulaştı, ancak büyük kuşatma topları getirilmediği için muhasara uzadı. Lehistan Kralı Jan Sobieski kumandasındaki yardım ordusunun Kahlenberg üzerinden arkaya sarkmasıyla 12 Eylül 1683'te yapılan savaş bozgunla bitti; Merzifonlu 25 Aralık 1683'te Belgrad'da idam edildi.
Bozgun Avrupa'da büyük heyecan yarattı; papanın teşvikiyle kurulan Kutsal İttifak Osmanlı Devleti'ne karşı ortak hareket etmeye başladı. Uyvar 1685'te, Budin 1686'da elden çıktı. Azak Kalesi 6 Ağustos 1696'da Ruslara geçti; 11 Eylül 1697'de Zenta'da Tisa nehrini geçerken yakalanan ordu ağır bir bozguna uğradı ve Sadrazam Elmas Mehmed Paşa bu savaşta hayatını kaybetti.
Barış, İngiltere ve Hollanda elçilerinin aracılığıyla Karlofça'da görüşüldü; Osmanlı Devleti'ni Reîsülküttâb Râmi Mehmed Efendi ile tercüman Aleksandr Mavrokordato temsil etti. 26 Ocak 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması'yla Temeşvar hariç Macaristan ve Erdel Avusturya'ya, Podolya ve Ukrayna Lehistan'a, Mora ile Dalmaçya kıyıları Venedik'e bırakıldı. Rusya ile kalıcı barış yapılamadı; kesin antlaşma 14 Temmuz 1700'de İstanbul'da imzalandı ve Azak Kalesi Rusya'ya bırakıldı.
Karlofça'dan Pasarofça'ya hangi antlaşmalar imzalandı?
Osmanlı devlet adamları Karlofça'yı kalıcı bir barış değil bir mütareke gibi gördü ve kaybedilen toprakları geri alma siyaseti izledi. Bu siyaset kuzeyde işe yaradı: Poltava'da yenilen İsveç Kralı XII. Şarl'ın Osmanlı topraklarına sığınmasının ardından açılan savaş, 21 Temmuz 1711 tarihli Prut Antlaşması'yla Azak Kalesi'nin geri alınmasıyla sonuçlandı.
Ardından Venedik'e savaş açıldı ve 1715'te Mora yarımadası ile Girit'te Venedik elinde kalmış Suda ve Spinalonga alındı. Bu hızlı başarı Avusturya'yı harekete geçirdi; 1716'daki Varadin (Petervaradin) savaşında Sadrazam Damad Ali Paşa şehit oldu, Tımışvar ve ardından Belgrad kaybedildi.
Barış yine İngiltere ve Hollanda elçilerinin aracılığıyla, Pasarofça'da görüşüldü. 21 Temmuz 1718'de imzalanan antlaşmayla Banat bölgesi, Belgrad dahil Kuzey Sırbistan, Küçük Eflak ve Kuzey Bosna Avusturya'ya bırakıldı. Venedik'le aynı gün imzalanan metin ise daha hafif kaldı: Mora Osmanlı Devleti'nde kaldı, Venedik yalnız Butrinto, Preveze ve Voniçe gibi kıyı noktalarını aldı.
Pasarofça yeni bir başlığın kapısını da açar: bu antlaşmayla başlayıp 1730 Patrona Halil İsyanı'yla biten yıllar Lale Devri diye anılır.
| Antlaşma | Yıl | Karşı taraf | Öne çıkan sonuç |
|---|---|---|---|
| Ferhat Paşa | 1590 | Safevîler | Doğuda en geniş sınırlara ulaşıldı |
| Zitvatorok | 1606 | Avusturya | Yıllık vergi kalktı, protokolde denklik kabul edildi |
| Nasuh Paşa | 1612 | Safevîler | 1555 Amasya sınırlarına dönüldü |
| Serav | 1618 | Safevîler | İpek yükümlülüğü yüz deve yüküne indi |
| Hotin | 1621 | Lehistan | Hotin Kalesi Boğdan voyvodalığına bırakıldı |
| Kasr-ı Şirin | 1639 | Safevîler | Bağdat, Basra ve Şehrizor Osmanlı'da; Revan Safevîlerde |
| Vasvar | 1664 | Avusturya | Uyvar Osmanlı'da kaldı, Erdel'deki bağlılık onaylandı |
| Bucaş | 1672 | Lehistan | Podolya alındı; batıda son toprak kazancı |
| Bahçesaray | 1681 | Rusya | İlk Osmanlı-Rus antlaşması, Dinyeper sınır |
| Karlofça | 1699 | Kutsal İttifak | Macaristan, Erdel, Podolya-Ukrayna ve Mora kaybedildi |
| İstanbul | 1700 | Rusya | Azak Kalesi Rusya'ya bırakıldı |
| Prut | 1711 | Rusya | Azak Kalesi geri alındı |
| Pasarofça | 1718 | Avusturya ve Venedik | Belgrad, Banat ve Küçük Eflak gitti; Mora kaldı |
Tabloda yalnız yıllar verilmiştir; gün ayrıntıları için bölüm metinlerine ve ipuçlarına bakınız.
Akılda tutma kodlamaları
Uzun listeleri sınavda hatırlamak için baş harflerden kurulmuş ezber kısayolları.
- ZİT-KAS-VAS-BUC-KAR-PAS
- Dönemin altı dönüm noktası antlaşması sırayla: ZİT: Zitvatorok 1606 · KAS: Kasr-ı Şirin 1639 · VAS: Vasvar 1664 · BUC: Bucaş 1672 · KAR: Karlofça 1699 · PAS: Pasarofça 1718.
- FE doğu, BU batı
- İki "en geniş sınır" antlaşması karışmasın: FE: Ferhat Paşa 1590, doğuda en geniş sınırlar · BU: Bucaş 1672, batıda en geniş sınırlar ve batıda son toprak kazancı.
- 83-96-97-99-00
- Kutsal İttifak savaşlarının beş kilometre taşı: 83: II. Viyana bozgunu 1683 · 96: Azak'ın Ruslara geçişi 1696 · 97: Zenta bozgunu 1697 · 99: Karlofça Antlaşması 1699 · 00: Rusya ile İstanbul Antlaşması 1700.
- FE-NA-SE-KA (İran dörtlüsü)
- Safevîlerle yapılan dört antlaşma kronolojik sırayla: FE: Ferhat Paşa 1590 · NA: Nasuh Paşa 1612 · SE: Serav 1618 · KA: Kasr-ı Şirin 1639. Amasya (1555) bu listeye girmez, o Kanuni dönemine aittir.
Sınav ipuçları
- Zitvatorok'un süresi iki ayrı sayıyla karşına çıkabilir: metinde barışın yirmi yıl süreceği yazılıydı, TDV İslâm Ansiklopedisi ise antlaşmanın altı defa uzatıldığını ve şartlarının altmış yıl yürürlükte kaldığını belirtir. "Savaşta kazanılan topraklar" maddesinde de kaynaklar ayrışır: MEB materyali bunların geri verileceğini yazar, TDV İslâm Ansiklopedisi tarafların elinde kalacağını söyler. İki kaynak Eğri, Kanije ve Estergon'un Osmanlı'da kaldığında birleşir.
- Vasvar Antlaşması'nın günü kaynağa göre oynar: TDV İslâm Ansiklopedisi 9 Ağustos 1664 der ve Türkçe metindeki tarihin yanlış çevrilmesi yüzünden Batı tarihçiliğinde 10 Ağustos olarak geçtiğini açıklar; Vikipedi de 10 Ağustos yazar. Yıl her kaynakta aynıdır, sınavda sorulan da yıldır.
- Uyvar 1663'te alındı, Vasvar Antlaşması 1664'te imzalandı. Yani kale antlaşmadan önce fethedilmiştir; antlaşma yalnızca bu kazanımı onaylamıştır.
- Kandiye'nin teslim günü konusunda kaynaklar ayrışır: TDV İslâm Ansiklopedisi 6 Eylül 1669 tarihli on sekiz maddelik bir teslim anlaşmasından, Vikipedi 4 Eylül 1669'da imzalanan ateşkesten söz eder; MEB materyali yalnız "1669" der ve kuşatmanın yirmi dört yıl sürdüğünü yazar. Ayrıca Girit'in tamamı 1669'da alınmadı; Suda ve Spinalonga 1715'e kadar Venedik'te kaldı.
- Hotin Kalesi kime bırakıldı sorusunda dikkat: TDV İslâm Ansiklopedisi ve Vikipedi kalenin Osmanlı'ya bağlı Boğdan voyvodalığının idaresine verildiğini yazar, MEB materyali ise kısaca "Osmanlı Devleti'ne bırakılmıştır" der. İkisi de aynı siyasi sonuca çıkar ama ifadeler farklıdır.
- Karlofça'da Rusya ile neden antlaşma yapılamadığı kaynaklara göre değişir: MEB materyali Rus temsilcinin tam yetkili olmadığını, Vikipedi ise Rusların Azak'ın yanında Kerç'i de istemesini sebep gösterir ve iki yıllık bir ateşkes yapıldığını yazar. İki kaynak, kesin antlaşmanın 1700 tarihli İstanbul Antlaşması olduğunda birleşir.
- Kutsal İttifak'ın üyeleri de kaynağa göre değişir: Vikipedi ittifakın 1684'te Avusturya, Lehistan ve Venedik arasında kurulduğunu, Rusya'nın 1686'da katıldığını yazar; MEB materyali üyeler arasında Malta'yı da sayar. Ortak nokta ittifakın papanın teşvikiyle kurulmuş olmasıdır.
- “Duraklama Dönemi” yerleşik bir sınav başlığıdır, kanıtlanmış bir yargı değildir: TDV İslâm Ansiklopedisi'nin “Osmanlılar” maddesi aynı yüzyılın siyasi tarihini anlatırken bunu bir dönem başlığı olarak kullanmaz ve 1656'dan sonra Osmanlı gazâ gücünün yeniden hızlandığını yazar. Soruda kavramın kendisi değil, olaylar ve tarihler sorulur.
- “Batıda en geniş sınırlar” iki tarihe bağlanabilir: MEB materyali ve Vikipedi bunu 1672 Bucaş Antlaşması'na bağlar — sınavda sorulan da budur. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin “Osmanlılar” maddesi ise 1663'te Uyvar'ın fethiyle bu noktaya ulaşıldığını yazar. İkisi aynı genişleme evresini anlatır; ayrım, ölçünün fetih mi antlaşma mı sayıldığıdır.
Test: Osmanlı Duraklama Dönemi
Şıkka dokun; doğru cevap ve açıklaması açılır. Sorular kolaydan zora.
-
1/15 KOLAY
MEB materyalinin Osmanlı Duraklama Dönemi'nin başlangıcı saydığı gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapSokullu Mehmet Paşa'nın 1579'da ölmesi
MEB materyali dönemi, Sokullu Mehmet Paşa'nın ölümünden (1579) sonra başlayıp XVII. yüzyılın sonuna kadar süren yıllar olarak tanımlar ve başlığında 1579-1699 tarihlerini verir. Karlofça (1699) ve II. Viyana (1683) dönemin sonuna yakın olaylardır, Kanuni'nin 1566'daki ölümü ise Yükselme Dönemi'ne aittir.
-
2/15 KOLAY
IV. Murad'ın Revan ve Bağdat seferlerinin ardından Safevîlerle imzalanan; Bağdat, Basra ve Şehrizor'u Osmanlı Devleti'nde bırakan antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapKasr-ı Şirin Antlaşması
Kasr-ı Şirin (Zühâb) Antlaşması 17 Mayıs 1639'da imzalandı; Bağdat, Basra ve Şehrizor Osmanlı Devleti'nde kaldı, Revan Safevîlere bırakıldı. Amasya 1555 tarihli olup Kanuni dönemine aittir; Nasuh Paşa (1612) Ferhat Paşa Antlaşması'yla kazanılan yerleri geri vermiş, Serav (1618) ise yalnızca ipek yükümlülüğünü azaltmıştır.
-
3/15 KOLAY
1606 Zitvatorok Antlaşması'nın Osmanlı diplomasi tarihi bakımından en çok öne çıkarılan sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapHabsburg hükümdarının protokolde Osmanlı padişahına denk sayılması
Antlaşmayla Habsburg hükümdarı protokol bakımından padişaha denk kabul edildi ve yazışmalarda "Kayzer" unvanıyla anılacağı kararlaştırıldı; böylece 1533 İstanbul Antlaşması'ndan beri süren Osmanlı protokol üstünlüğü sona erdi. Yıllık vergi artırılmadı, tam tersine kaldırıldı; Macaristan'dan çekilme ve Erdel'in Avusturya'ya bırakılması ise 1699 Karlofça Antlaşması'nın sonuçlarıdır.
-
4/15 KOLAY
Girit adasının merkezi Kandiye, hangi sadrazamın yürüttüğü kuşatmanın sonunda teslim alınmıştır?
Doğru cevapKöprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa
Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa 1666'da büyük bir kuvvetle adaya geçti ve iki buçuk yıl süren kuşatma 1669'da teslim anlaşmasıyla sonuçlandı. Köprülü Mehmed Paşa 1661'de ölmüştü ve Boğaz ablukasını kaldırmakla uğraşmıştı; Merzifonlu 1683 Viyana seferiyle, Tarhuncu Ahmed Paşa ise maliye düzenlemeleriyle anılır.
-
5/15 KOLAY
1683'te Viyana önlerinde bozguna uğrayan Osmanlı ordusunun başındaki sadrazam kimdir?
Doğru cevapMerzifonlu Kara Mustafa Paşa
Sefere serdâr-ı ekrem sıfatıyla çıkan Merzifonlu Kara Mustafa Paşa 14 Temmuz 1683'te Viyana önlerine geldi, 12 Eylül'deki savaşta bozguna uğradı ve aynı yılın 25 Aralık'ında Belgrad'da idam edildi. Fâzıl Ahmed Paşa 1676'da ölmüştü, Kuyucu Murad Paşa Celâlî isyanlarını bastırmasıyla, Amcazâde Hüseyin Paşa ise Karlofça sonrası düzenlemeleriyle bilinir.
-
6/15 ORTA
1672 Bucaş Antlaşması'nın Osmanlı tarihi bakımından öne çıkan özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapOsmanlı Devleti'nin batıda son kez toprak kazandığı antlaşma olması
Bucaş Antlaşması'yla Podolya Osmanlı Devleti'ne geçti, Ukrayna Osmanlı himayesindeki Kazaklara bırakıldı; bu antlaşma batıda toprak kazanılan son antlaşmadır ve Osmanlı Devleti batıda en geniş sınırlarına burada ulaşmıştır. İlk Osmanlı-Rus antlaşması 1681 Bahçesaray, ilk yabancı arabuluculuğun kabul edildiği metin 1699 Karlofça, Türkiye-İran sınırını belirleyen antlaşma ise 1639 Kasr-ı Şirin'dir.
-
7/15 ORTA
Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalanan ilk antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapBahçesaray Antlaşması
Çehrin seferlerinin ardından 3 Ocak 1681'de imzalanan Bahçesaray Antlaşması, iki devlet arasındaki ilk resmî antlaşmadır ve Dinyeper (Özü) nehrini sınır kabul etmiştir. 1700 tarihli İstanbul Antlaşması Azak'ı Rusya'ya bırakmış, 1711 Prut Antlaşması Azak'ı geri getirmiş, 1774 Küçük Kaynarca ise çok daha sonraki bir döneme aittir.
-
8/15 ORTA
Duraklama Dönemi'nde Safevîlerle imzalanan antlaşmaların kronolojik sırası aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapFerhat Paşa - Nasuh Paşa - Serav - Kasr-ı Şirin
Doğru sıralama Ferhat Paşa (1590), Nasuh Paşa (1612), Serav (1618) ve Kasr-ı Şirin (1639) biçimindedir. Ferhat Paşa III. Murat, Nasuh Paşa I. Ahmet, Serav II. Osman, Kasr-ı Şirin ise IV. Murad dönemine denk gelir; padişah sırası da bu diziyi doğrular.
-
9/15 ORTA
1699 Karlofça Antlaşması'yla Venedik'e bırakılan yerler aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapMora ve Dalmaçya kıyıları
Karlofça Antlaşması'yla Mora yarımadası ile Dalmaçya kıyıları Venedik'e bırakıldı. Podolya ve Ukrayna Lehistan'a geçti; Temeşvar antlaşmanın dışında tutulup Osmanlı Devleti'nde kaldı; Azak ise Karlofça'da değil, 1700 tarihli İstanbul Antlaşması'yla Rusya'ya bırakıldı.
-
10/15 ORTA
Karlofça barış görüşmelerinde arabuluculuk yapan devletler aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapİngiltere ve Hollanda
Uzun savaşı bitirmek için İngiltere'nin İstanbul elçisi W. Paget ile Hollanda elçisi J. Colyer'in arabuluculuğu kabul edildi; masada Osmanlı Devleti'ni Reîsülküttâb Râmi Mehmed Efendi ile tercüman Aleksandr Mavrokordato temsil etti. Venedik, Lehistan ve Rusya karşı taraftaki Kutsal İttifak üyeleridir; Fransa ile İspanya ise görüşmelere taraf değildir.
-
11/15 ORTA
II. Osman'ın tahttan indirilip öldürülmesine yol açan gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapHotin Seferi dönüşünde Kapıkulu ocaklarını kaldırmak istemesi
1621 Hotin Seferi'nde kapıkullarının isteksiz davranması üzerine II. Osman Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmayı düşündü; bu niyetin duyulması 19 Mayıs 1622'de başlayan isyana yol açtı, padişah tahttan indirilip ertesi gün Yedikule'de öldürüldü. Bağdat onun döneminde değil sonraki yıllarda elden çıkmış, Girit savaşı 1645'te I. İbrahim döneminde başlamıştır.
-
12/15 ZOR
Osmanlı tarihinde "Büyük Kaçgunluk" adıyla anılan durum aşağıdakilerden hangisini ifade eder?
Doğru cevapCelâlî isyanları yüzünden Anadolu köylüsünün toprağını terk edip güvenli yerlere göç etmesi
1603-1608 yılları arasında Celâlî liderlerinin Anadolu'da devlet otoritesini ortadan kaldırması üzerine köylüler canlarını kurtarmak için topraklarını bırakıp dağlara ve müstahkem şehirlere sığındı; bu büyük çaplı göç Büyük Kaçgunluk devri diye anılır. Sonucu tarımsal üretimin düşmesi ve timar sisteminin daha da bozulması oldu; olayın yeniçeri kışlalarıyla, medrese öğrencileriyle ya da Rumeli'ye yerleşmeyle ilgisi yoktur.
-
13/15 ZOR
Osmanlı ordusu 1 Ağustos 1664'te Raba (St. Gotthard) önünde ağır kayıp vermiş olmasına rağmen aynı ay imzalanan Vasvar Antlaşması Uyvar'ı Osmanlı Devleti'nde bırakmış, Erdel'in Osmanlı'ya bağlılığını da onaylamıştır. Bu durum aşağıdakilerden hangisini gösterir?
Doğru cevapBir savaşın masadaki sonucunun tek bir muharebenin sonucuyla belirlenmediğini
Raba yenilgisine rağmen Avusturya barışa istekliydi: TDV İslâm Ansiklopedisi, imparatorun ordusunun durumuna dair olumsuz raporlar ve imparatorluk meclisinin savaşın devamına taraftar olmaması yüzünden antlaşmayı onayladığını yazar. Bu yüzden antlaşma, Osmanlı ordusunun savaş sırasında elde ettiği kazanımları tanıdı. Yani masadaki sonuç, tek bir muharebenin değil tarafların genel durumunun ürünüdür. Erdel'den vazgeçilmemiş, tam tersine bağlılığı onaylanmıştır; batıda büyük çapta toprak kaybedilen ilk antlaşma ise 1699 Karlofça'dır.
-
14/15 ZOR
1718 Pasarofça Antlaşması'nın Venedik ile ilgili hükmü aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapMora yarımadası Osmanlı Devleti'nde kalmış, Venedik yalnız birkaç kıyı noktasını almıştır.
Venedik görüşmelerde Mora dahil kaybettiği yerlerin tamamını ve savaş tazminatı istedi; sonuçta Mora Osmanlı Devleti'nde kaldı, Venedik yalnız Butrinto, Preveze ve Voniçe gibi kıyı noktalarını aldı. Tazminat talebine karşılık gümrük vergisi yüzde beşten yüzde üçe indirildi, yani artırılmadı; Girit ise 1669'dan beri Osmanlı yönetimindeydi.
-
15/15 ZOR
Ders kitaplarında Duraklama Dönemi denen XVII. yüzyılla ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
Doğru cevapOsmanlı Devleti batıdaki en geniş sınırlarına bu yüzyılda ulaşmıştır.
Dönemin adı "duraklama" olsa da Osmanlı Devleti 1663'te Uyvar'ı alarak ve 1672 Bucaş Antlaşması'yla Podolya'yı kazanarak batıdaki en geniş sınırlarına bu yüzyılda ulaşmıştır; Girit de bu yüzyılda alınmıştır. Ekber ve erşed usulü terk edilmemiş, I. Ahmet'ten itibaren yerleşmiştir; Avusturya ile hem 1606 Zitvatorok hem 1664 Vasvar imzalanmıştır.
Kaynakça
- MEB Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri GM, EKPSS Mebözel — "XVII. Yüzyılda Osmanlı Devleti (Duraklama Dönemi) (1579-1699)"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Osmanlılar" (Feridun Emecen)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Zitvatorok Antlaşması" (Sándor Papp)
- Vikipedi, "Zitvatorok Antlaşması"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kasrışîrin Antlaşması"
- Vikipedi, "Kasr-ı Şirin Antlaşması"
- Vikipedi, "Ferhat Paşa Antlaşması"
- Vikipedi, "Nasuh Paşa Antlaşması"
- Vikipedi, "Serav Antlaşması"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Girit"
- Vikipedi, "Kandiye Kuşatması"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Köprülü Mehmed Paşa"
- Vikipedi, "Köprülü Mehmed Paşa"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Uyvar"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Vasvar Antlaşması"
- Vikipedi, "Vasvar Antlaşması"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Bucaş Antlaşması"
- Vikipedi, "Bucaş Antlaşması"
- Vikipedi, "Bahçesaray Antlaşması"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Celâlî İsyanları"
- Vikipedi, "Celali ayaklanmaları"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Osman II"
- Vikipedi, "II. Osman"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hotin"
- Vikipedi, "Hotin Antlaşması"
- Vikipedi, "Vaka-i Vakvakiye"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Merzifonlu Kara Mustafa Paşa"
- Vikipedi, "İkinci Viyana Kuşatması"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mustafa II"
- Vikipedi, "Zenta Muharebesi"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Karlofça" (Abdülkadir Özcan)
- Vikipedi, "Karlofça Antlaşması"
- Vikipedi, "İstanbul Antlaşması (1700)"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Prut Antlaşması"
- Vikipedi, "Prut Antlaşması"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Pasarofça Antlaşması"
- Vikipedi, "Pasarofça Antlaşması"
- Vikipedi, "Osmanlı İmparatorluğu Duraklama Dönemi"
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Budin”
Bu sayfadaki bilgiler 23 Eylül 2026 tarihinde kaynaklarıyla tek tek doğrulandı (nasıl doğruluyoruz). Hata görürsen info@bilq.app adresine yaz.