İslamiyet Öncesi Türk Tarihi: KPSS Konu Anlatımı ve Test

İlk Türk yurdu ve göçler

Türklerin bilinen ilk ana yurdu Orta Asya'dır. Bu geniş bölge batıda Hazar Denizi, kuzeyde Kırgız bozkırları ve Altay Dağları, doğuda Moğolistan ile Doğu Türkistan, güneyde ise Tibet Platosu ve Hindukuş Dağları arasında kalır. Bölgedeki kazılar Anav, Afanesyevo, Andronovo, Karasuk ve Tagar gibi yazı öncesi kültür merkezlerini ortaya çıkarmıştır; bunlardan Afanesyevo, Türklere ait en eski kültür bölgesi olarak kabul edilir.

Türk toplulukları farklı dönemlerde kitleler hâlinde yurt değiştirmiştir. Göçlerin ekonomik nedenleri nüfus artışıyla otlakların yetmemesi ve kuraklık ya da ağır kış yüzünden yaşanan kıtlıklardır. Siyasi nedenler arasında boylar arası mücadeleler, Çin ve Moğol baskısı ve yeni yurt kurma isteği sayılır. Göçlerin sonucunda Hunlar 375'ten sonra Orta Avrupa'ya, Avarlar VI. yüzyılın ikinci yarısında Orta Avrupa'ya, Bulgarlar Balkanlar'a ve İdil (Volga) kıyılarına ulaştı; Uygurlar 840'ı izleyen yıllarda İç Asya'ya dağıldı.

Asya Hun Devleti ve Mete Han

Adı bilinen ilk Hun hükümdarı (tanhu / şanyü) Teoman'dır (T'ou-man). Oğlu Mete (Mo-tu), MÖ 209'da babasını öldürerek tahta çıktı ve devleti geniş bir imparatorluğa dönüştürdü. Doğudaki Tung-hular kendisinden toprak isteyince toprağın millete ait olduğunu, onu başkasına vermeye yetkisi bulunmadığını söyleyerek savaş açtı ve onları yendi. Ardından Yüe-çileri mağlup etti; Kırgızlar ve Ting-lingler dâhil yirmi altı boy ve devletçiği kendine bağladı.

Mete, Çin imparatorunu kuşatarak Çin'e üstünlüğünü kabul ettirdi ve onu vergiye bağladı; ancak Çin'in tamamını işgal etmedi. Orduyu 10, 100, 1000 ve 10.000 kişilik (tümen) birliklere ayıran onlu sistem de Mete'ye dayandırılır; bu düzen önce askerî, sonra sivil alanda uygulanmıştır.

Mete'den sonra Çin'in entrikaları ve iç karışıklıklar devleti zayıflattı. MS 48'de Hunlar kuzey ve güney olmak üzere ikiye ayrıldı; Kuzey Hun Devleti 93'te dağıldı, Çin'e bağlanan güney kolu ise uzun süre Çin baskısı altında yaşadı.

Avrupa Hunları ve Kavimler Göçü

370'li yıllarda İdil boyundaki Hunların başında Balamir bulunuyordu. 374-375'te onun önderliğinde İdil'i aşan Hunlar önce Alanları yerlerinden sürdü, ardından Ostrogotları ağır bir yenilgiye uğrattı. Batıya kaçan kavimlerin birbirini yerinden oynatmasıyla Kavimler Göçü başladı ve Avrupa'nın etnik yapısı değişti. Göçün başlangıcı olarak 375 yılı kabul edilir.

Hunların merkezi 400 yılı civarında Orta Avrupa'ya taşındı. Rua'nın ölümünden sonra Attila ile kardeşi Bleda devleti birlikte yönetti; Bleda ölünce Attila tek hükümdar oldu. Attila 447'deki Balkan seferinde Doğu Roma'yı ağır bir savaş tazminatına ve yıllık vergiye bağladı (bu barış Anatolios Antlaşması olarak anılır). 451'de Galya'da Batı Roma ordusuyla savaştı, 452'de Kuzey İtalya'ya girdi; Papa I. Leo'nun başında bulunduğu heyetin ricası üzerine geri döndü.

Attila 453'te öldü. Oğulları İlek, Dengizik ve İrnek arasındaki taht mücadeleleri ve bağlı Cermen kavimlerinin isyanlarıyla Avrupa Hun Devleti kısa sürede dağıldı; İrnek kendisine bağlı gruplarla Karadeniz'in kuzeyine çekildi.

Kök Türkler: I. ve II. Kök Türk Devleti

Kök Türkler, Altay Dağları'nın güney eteklerinde demircilikle uğraşırken Juan-Juan (Cücen) Devleti'ne bağlıydı. Bumin, Töles boylarını da kendine bağlayarak 552'de Juan-Juanları yıktı ve İl Kağan unvanıyla bağımsız devleti kurdu. Türk adını resmî devlet adı olarak ilk kez Kök Türkler kullanmıştır. Bumin ülkenin doğusunu yönetirken batıyı kardeşi İstemi Yabgu yönetti.

Devlet en parlak dönemini Mukan Kağan zamanında yaşadı. Batıdaki fetihleri yürüten İstemi Yabgu, Sasanilerle iş birliği yaparak Akhun (Eftalit) Devleti'ni yıktı ve İpek Yolu'na hâkim oldu. Sasanilerle arası açılınca 567'de İstanbul'a bir elçilik heyeti gönderdi; bu heyet Orta Asya'dan İstanbul'a gönderilen ilk elçilik heyeti sayılır. Taspar Kağan döneminde Budizme yakınlaşıldı ve Ötüken'de bir Buda tapınağı yaptırıldı. Taspar'ın ölümünün ardından çıkan taht tartışmaları ve Çin'in kışkırtmalarıyla devlet doğu ve batı olarak ikiye ayrıldı.

Doğu Kök Türk Devleti 630'da Çin tarafından ortadan kaldırıldı. Bundan sonraki fetret döneminde bağımsızlık girişimleri sürdü; bunların en bilineni 639'da Çin sarayında ayaklanan Kürşad'ın hareketidir. 682'de Kutluk, yardımcısı Tonyukuk ile birlikte bağımsızlığı yeniden kazandı ve İlteriş (devleti derleyip toplayan) unvanıyla II. Kök Türk Devleti'ni kurdu.

İlteriş'ten sonra tahta çıkan kardeşi Kapgan Kağan, Orta Asya'daki Türk boylarını devlete bağlamaya çalıştı. Onun ardından İlteriş'in oğlu Bilge Kağan, kardeşi Kül Tigin ile birlikte devletin birliğini yeniden sağladı. Bilge Kağan'ın Budizme geçme ve şehirleşme teklifi devlet meclisince reddedildi (723). Bilge Kağan'dan sonra gelen kağanlar yetersiz kaldı; 742'den itibaren ayaklanan Basmıl, Uygur ve Karluk boyları VIII. yüzyılın ortalarında devlete son verdi.

Uygurlar

Töles boylarından olan Uygurlar, Basmıl ve Karluklarla birlikte Kök Türklere karşı ayaklandı; ardından Basmılları da yenerek Kutluk Bilge Kül Kağan önderliğinde Uygur Kağanlığı'nı kurdu (kuruluş yılı kaynaklarda 744 ya da 745 olarak geçer). Başkent Karabalgasun idi.

Moyen-çor (Bayan-çor) Kağan döneminde Uygurlar güçlendi; 758'de Çin'deki T'ang hanedanına isyanlara karşı yardım edildi. Moyen-çor adına dikilen Şine-Usu yazıtı Uygur döneminin önemli kitabelerindendir. Bögü Kağan Mani dinini (Maniheizm) resmen kabul etti; kaynaklar bu dinin savaşçı ruhu gevşettiğini ve yıkılışta rol oynadığını belirtir.

840'ta Kırgızların saldırısı Uygur Kağanlığı'na son verdi. Dağılan Uygurlardan bir kısmı Kansu bölgesinde Kan-chou (Sarı Uygurlar), bir kısmı da Doğu Türkistan'da Turfan (Koço) Uygur Devleti'ni kurdu. Turfan Uygurları ticaret yolları üzerinde zenginleşti ve 1209'da Cengiz Han'a bağlandı.

Uygurlarla birlikte yerleşik hayata geçiş ve tarımda büyük gelişmeler görüldü. Uygurlar, Soğd yazısından geliştirilen Uygur alfabesini kullandı ve kâğıt yapmayı öğrendi.

Diğer Türk toplulukları

Avarlar, Kök Türkler karşısında tutunamayınca batıya göç edip Orta Avrupa'ya ulaştı ve bugünkü Macaristan topraklarında güçlü bir kağanlık kurdu. En güçlü dönemleri Bayan Kağan zamanıdır. 626'da Sasanilerle birlikte İstanbul'u kuşattılar ama şehri alamadılar.

Hazarlar Sabar Türklerinin devamı olarak Hazar Denizi ile Karadeniz arasında hüküm sürdü; Hazar Denizi adı hâlâ onları yaşatır. 626'da Bizans'a Sasanilere karşı yardım ettiler. Hanedan ve yönetici kesim Museviliği (Yahudiliği) benimsedi. Ülkelerinde sağladıkları güvenlik, ticaretin canlandığı ve "Hazar barışı" diye anılan bir dönem yarattı.

Karluklar 751 Talas Savaşı'nda Çin ordusundan ayrılıp Müslüman Arapların yanında yer aldı. 766'da Batı Türkistan'da devlet kurdular; 840'tan sonra Karluk hükümdarının Kara Han unvanını almasıyla devlet, kaynaklarda ilk Türk-İslam devleti olarak anılan Karahanlılara dönüştü. Kırgızlar Yenisey bölgesinde yaşıyordu; 840'ta Uygurları yıkarak Ötüken'e hâkim oldular, 920'de Kitanlar tarafından bölgeden çıkarıldılar. Manas Destanı Kırgızlara aittir. Batı Kök Türklere bağlı On Ok boylarından çıkan Türgişler, Su-lu Kağan döneminde Mâverâünnehir için Emevîlerle mücadele etti.

Devlet yönetimi: kut, kurultay, ikili teşkilat, töre

İlk Türk devletlerinde devlete il (el) denirdi. Hükümdarlık yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı; bu anlayış kut kavramıyla ifade edilir. Kut kan yoluyla geçtiği için hanedanın bütün üyeleri kağan olma hakkına sahip sayılırdı. Bu durum taht kavgalarını kolaylaştırıyordu. Kutun kaynağı Tanrı olduğundan, töreyi uygulayamayan, güvenliği sağlayamayan ve halkı sıkıntıdan kurtaramayan hükümdarın kutunu yitirdiğine inanılırdı. Yazıtlara göre kağanın görevleri aç halkı doyurmak, çıplağı giydirmek ve azı çoğaltmaktır.

Devlet işleri toy, kurultay ya da kengeş denen mecliste görüşülürdü. Hunlardan beri bilinen bu meclis, hükümdarlığı onaylama, gerektiğinde kağan seçme ve töre koyma yetkileri taşıyordu. Kağanın eşi hatun da devlet işlerinde söz sahibiydi.

Geniş ülkeler ikili teşkilatla yönetilirdi: doğuda asıl hükümdar olan kağan, batıda ise genellikle kardeşi olan ve yabgu unvanı taşıyan bir hanedan üyesi bulunurdu. Üstünlük doğudaki kağandaydı. Kağanın oğullarına tigin denir, bunlara bölge yönetimleri verilirdi; hanedandan komutanlar şad unvanını taşırdı.

Töre, örf ve geleneklerden doğan yazısız hukuk kurallarıdır ve kağan da dâhil herkesi bağlardı. Divanü Lügati't-Türk'te geçen "İl gider, töre kalır" atasözü töreye verilen önemi gösterir. Kutadgu Bilig'e göre töre adalet, eşitlik, faydalı olma ve evrensellik ilkelerine dayanır.

• Hâkimiyet sembolleri: otağ (hakan çadırı), örgin (taht), tuğ (sancak), kotuz (sorguç), nevbet (davul), kılıç, yay, kemer ve toy (ziyafet).

Ekonomi, inanç, yazı ve eserler

Bozkır coğrafyasında temel geçim kaynağı hayvancılıktı; bunun yanında tarım, ticaret, madencilik ve metal işçiliği de yapılırdı. Ticaret büyük ölçüde değiş tokuşa dayanıyordu. Hunlar Çin'e kürk, at, deri ve silah satıp ipek, çay ve tahıl alıyordu. Türk ülkelerinden geçen İpek Yolu önemli bir mücadele alanıydı ve kervanlardan alınan geçiş vergisi başlıca gelirlerdendi. Kök Türklerin tarlalarını sulamak için kanallar açtıkları, Uygurların üzüm yetiştirdikleri bilinir.

Geleneksel Türk dininin temelinde Gök Tanrı inancı vardı. Dağ, ırmak ve orman gibi kutsal sayılan yer-sular ile atalar kültü de bu inancın parçasıydı. Ölüler için yuğ denen cenaze töreni yapılır, mezar külliyelerinde balbal denen taşlar dikilirdi. Hun döneminden kalan mezarlar kurgan adıyla bilinir. Bu geleneksel inancın yanında Uygurlarda Maniheizm, Kök Türklerde Taspar Kağan döneminde Budizme yakınlaşma, Hazar hanedanında Musevilik görüldü.

Kök Türk (Orhun) alfabesi, Türklerin bilinen ilk alfabesidir. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında 38 harf kullanılmıştır. Bu alfabe sağdan sola yazılır ve kâğıda yazılı metinlerde kelimeler iki nokta (:) ile ayrılır. Danimarkalı dil bilimci Vilhelm Thomsen 1893'te bu yazıyı çözdü.

Orhun Yazıtları II. Kök Türk Devleti'ne aittir. Kül Tigin yazıtını 732'de ağabeyi Bilge Kağan, Bilge Kağan yazıtını 735'te oğlu Tengri Kağan diktirmiştir. Tonyukuk yazıtını ise vezir Tonyukuk kendisi diktirmiştir. Yazıtlarda devletin kuruluşu ve bağımsızlık mücadelesi anlatılır, halk Çin'in tatlı sözlerine ve yumuşak ipeklilerine karşı uyarılır, birlik ve beraberlik öğütlenir. Uygurlar ise Soğd yazısından geliştirilen ve Kâşgarlı Mahmud'a göre 18 harfli olan Uygur alfabesini ve Mani alfabesini kullandı. Uygur alfabesi daha sonra Moğollara da geçti.

Sınavda nasıl soruluyor?

• Öncüllü sorular: bir devlet ya da hükümdar hakkında üç yargı verilir, "hangileri doğrudur?" diye sorulur. Genellikle yargılardan biri başka bir devlete ait bir olaydır (ör. Uygurları yıkanın Karluk değil Kırgız olması).
• Kavram tanımı verilip kavramın adı istenir: yetkinin Tanrı'dan geldiği inancı (kut), yazısız hukuk (töre), meclis (kurultay / toy), batıyı yöneten hanedan üyesi (yabgu).
• "Aşağıdakilerden hangisi ... devletine ait bir özellik değildir?" kalıbında şıklara komşu devletlerin özellikleri çeldirici olarak konur.
• Kronoloji soruları: Kavimler Göçü, Kök Türklerin kuruluşu, Talas Savaşı ve Uygurların yıkılışı gibi olayların sıralanması istenir.
• Yazıt metninden bir ifade verilip hangi anlayışı yansıttığı sorulur (ör. kağanın halkı doyurma ve giydirme görevi, Çin'e karşı uyarı).