Osmanlı Yükselme Dönemi: KPSS Konu Anlatımı ve Test

Yükselme Dönemi hangi yılları ve hangi padişahları kapsar?

Ders kitaplarında Osmanlı Yükselme Dönemi 1453-1579 yılları arasına konur. MEB'in EKPSS materyali dönemin padişahlarını şöyle sıralar: Fatih Sultan Mehmed (1451-1481), II. Bayezid (1481-1512), Yavuz Sultan Selim (1512-1520), Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566), II. Selim (1566-1574), III. Murad (1574-1579).

Dönemin başlangıcında görüş birliği vardır: 29 Mayıs 1453'te İstanbul'un fethi. Bitiş tarihi ise tartışmalıdır; Kâtip Çelebi 1593'ü, Naîmâ 1683 Viyana bozgununu esas alır, 1566 ve 1579 tarihleri de ileri sürülür.

İstanbul nasıl fethedildi?

İstanbul, 6 Nisan - 29 Mayıs 1453 tarihleri arasında süren kuşatmanın sonunda II. Mehmed tarafından fethedildi. Kuşatmanın süresi kaynaklarda elli üç ya da elli dört gün olarak verilir.

Hazırlıklar bir yıl önce başlamıştı. Padişah, Anadoluhisarı'nın karşısına Boğazkesen (Rumeli) Hisarı'nı yaptırdı; 1452 Ağustosunun sonunda tamamlanan hisar İstanbul'u Karadeniz'den gelen iâşe kaynaklarından kesiyordu. Edirne'de top döküm haneleri kuruldu ve kuşatmada kullanılacak “şahi” adı verilen büyük toplar döktürüldü.

Bizans, savunmanın en zayıf noktası olan Haliç'in girişini zincirle kapatmıştı. Bunun üzerine II. Mehmed, gemilerin karadan kızaklarla çekilip Haliç'e indirilmesini emretti.

Son genel saldırıda topların açtığı gediklerden şehre girildi. Kaynaklar sonucu belirleyen etkenler olarak surların toplarla yıkılmasını, Bizanslılarla Latinler arasındaki anlaşmazlığı ve savunmanın başkumandanı Giovanni Giustiniani Longo'nun yaralanmasını kaydeder. Şehrin son imparatoru XI. Konstantinos'tur.

İstanbul'un fethinin sonuçları nelerdir?

Fethin en doğrudan sonucu, bin yılı aşkın süredir ayakta olan Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu'nun ortadan kalkması ve Osmanlı Devleti'nin bir imparatorluğa dönüşmesidir. Başkent Edirne'den İstanbul'a taşındı.

II. Mehmed fetihten sonra Fâtih unvanıyla ve "Roma imparatoru" anlamına gelen Kayser-i Rûm unvanıyla anıldı. Anadolu ile Rumeli arasındaki toprak bütünlüğü sağlandı, Karadeniz ile Akdeniz arasındaki su yollarının denetimi Osmanlı'ya geçti.

Ders kitapları fethi Orta Çağ'ı kapatıp Yeni Çağ'ı başlatan olay olarak verir; bu bir dönemlendirme kabulüdür. MEB materyali dünya tarihi bakımından sonuçlar arasında ticaret yollarının Osmanlı denetimine geçmesinin coğrafi keşifleri hazırlamasını da sayar.

Fatih Sultan Mehmed başka nereleri fethetti?

Fatih, fetihten sonraki saltanatını Balkanlar'da, Karadeniz çevresinde ve Anadolu'da fetihlerle geçirdi. Balkanlar'da 1454-1455'te Sırbistan üzerine seferler düzenlendi, 1458-1459'da Mora, 1463'te Bosna alındı; Eflak ve Boğdan Osmanlı'ya bağlı beylikler haline getirildi.

Karadeniz'de 1459'da Amasra, 1461'de Sinop ve Trabzon alındı; Trabzon'un fethiyle Trabzon Rum İmparatorluğu sona erdi. 1475'te Vezîriâzam Gedik Ahmed Paşa Kırım'a gönderildi; Ceneviz kolonilerinin merkezi Kefe teslim oldu, ardından Azak da alındı ve Kırım Hanı Mengli Giray Osmanlı himayesini kabul etti.

Anadolu'da Karamanoğulları üzerine 1460'lardan itibaren seferler yapıldı. Doğudaki en güçlü rakip Akkoyunlu Devleti'ydi; Uzun Hasan'ın Osmanlı topraklarına akın düzenlemesi üzerine çıkılan sefer 11 Ağustos 1473'te Tercan yakınlarındaki Otlukbeli (Başkent) meydan savaşıyla sonuçlandı ve Fatih'e Fırat'ın batısındaki Anadolu toprakları üzerinde tam denetim sağladı.

Denizlerde 1463'te başlayan Osmanlı-Venedik savaşı on altı yıl sürdü ve 1479'daki antlaşmayla bitti; bu savaş sırasında 1470'te Eğriboz alındı. 1480'de Gedik Ahmed Paşa İtalya'da Otranto'yu aldı, ancak Fatih'in 1481'deki ölümünden sonra şehir elde tutulamadı.

Fatih döneminde devlet düzeninde neler değişti?

Fatih dönemi, Osmanlı'da yazılı hukuk düzeninin kurulduğu dönemdir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Fatih Sultan Mehmed, tedvin edilmiş ve resmen yürürlüğe konulmuş bir kanunnâme neşreden ilk müslüman hükümdardır. Biri reâyâ (vergi ve toprak düzeni), diğeri devlet teşkilâtı ile ilgili iki kanunnâme yayımlamıştır; ikincisi Fatih Kanunnâmesi adıyla anılır.

Taht kavgalarını önlemek için "Karındaşlarını nizâm-ı âlem için katletmek câizdir" hükmü konuldu; amaç hâkimiyetin bölünmezliğini sağlamaktı.

Eğitimde en önemli adım Sahn-ı Semân medreseleridir: Fatih Külliyesi içinde, caminin iki yanında dörder olmak üzere sıralanan sekiz yüksek dereceli medrese 1470'te tamamlandı; hazırlık niteliğindeki alt medreseler Tetimme (Mûsıle-i Sahn) adını taşır.

Para düzeninde de bir ilk yaşandı: Fatih dönemine kadar Osmanlılar yalnızca gümüş (akçe) ve bakır (mangır) sikke bastırmışken bu dönemde ilk altın sikke darbedildi. "Sultânî" adlı sikkelerin üzerinde 882 (1477-1478) tarihi ve Kostantiniye darp yeri bulunur. Topkapı Sarayı da Fatih döneminde yapıldı.

II. Bayezid dönemi neden bir duraklama sayılır?

II. Bayezid dönemi (1481-1512), Fatih'in hızlı fetihlerinden sonra sınırların çok sınırlı ölçüde genişlediği bir dönemdir; bunun başlıca sebebi Cem Sultan olayıdır.

Fatih'in 3 Mayıs 1481'deki ölümü, Bayezid ile kardeşi Cem'i karşı karşıya getirdi. Cem 1481 Haziranında Yenişehir'de yenildi ve Memlük sultanının daveti üzerine Kahire'ye gitti. Ertesi yıl Anadolu'ya dönüp şansını bir kez daha denedi; başarısız olunca 29 Temmuz 1482'de Rodos'a giderek Saint Jean şövalyelerine sığındı. Buradan Fransa'ya, 1489'da Roma'ya götürüldü ve Hristiyan hükümdarların elinde Osmanlı'ya karşı bir koz haline geldi; 25 Şubat 1495'te Napoli'de öldü.

Bu yıllarda batıda büyük seferlere girişilemedi. Buna karşılık kuzeyde 1484 Boğdan seferiyle Kili ve Akkerman alındı, Boğdan vergiye bağlandı ve Kırım'a karadan ulaşım sağlandı. Güneyde ise Memlüklerin Cem'i desteklemesi ve Dulkadıroğulları üzerindeki üstünlük yarışı yüzünden 1485'te savaş çıktı; altı yıl süren savaş taraflardan biri üstünlük sağlayamadan 1491'de barışla bitti.

İspanya'da engizisyondan kaçan Yahudilerin bir kısmı da bu dönemde Osmanlı topraklarına sığındı ve çeşitli şehirlere yerleştirildi; MEB materyali 1492'de İber Yarımadası'ndan çıkarılanlara II. Bayezid'in güvence verdiğini yazar. 1511'de Safevî yanlısı Şahkulu'nun başlattığı isyan ülkeyi sarstı; yeniçerilerin desteğini alan Şehzade Selim 24 Nisan 1512'de tahta çıktı.

Yavuz Sultan Selim doğuda ve güneyde ne yaptı?

Yavuz Sultan Selim sekiz yıllık saltanatında (1512-1520) yönünü tamamen doğuya ve güneye çevirdi; ardışık dört yılda dört sonuç aldı: Çaldıran (1514), Turnadağ (1515), Mercidâbık (1516) ve Ridâniye (1517).

Çaldıran Savaşı 23 Ağustos 1514'te İran Azerbaycanı'ndaki Çaldıran ovasında yapıldı. Safevî Hükümdarı Şah İsmail bir tüfek kurşunuyla yaralandı ve savaş meydanından çekildi; zafer Doğu Anadolu'yu Osmanlı hâkimiyetine açtı.

Ertesi yıl Dulkadıroğulları üzerine Hadım Sinan Paşa gönderildi; Alâüddevle Bozkurt Bey 1515'te yenilip öldürüldü. Ders kitapları beyliğin bu savaşla (Turnadağ) ortadan kaldırıldığını yazar; TDV İslâm Ansiklopedisi ise Yavuz'un beyliğin başına Şehsuvaroğlu Ali Bey'i getirdiğini, Dulkadırlı ülkesinin 1522'de Osmanlı topraklarına katıldığını belirtir.

24 Ağustos 1516'daki Mercidâbık Muharebesi'nde (Halep'in kuzeyindeki Dâbık sahrası) Memlük ordusu bozguna uğradı, Sultan Kansu Gavri öldü ve Suriye Osmanlı'ya açıldı. Yerine seçilen Tomanbay Kahire önlerinde savunma hattı kurdu; 22 Ocak 1517'deki Ridâniye Savaşı'nda bu direniş de kırıldı, Osmanlı ordusu Kahire'ye girdi ve Memlük Sultanlığı sona erdi. Mısır ve Hicaz Osmanlı'ya geçti.

Mısır'ın fethiyle mukaddes emanetler İstanbul'a getirildi ve padişah "hâdimü'l-Haremeyni'ş-şerîfeyn" unvanına sahip oldu. Ders kitapları halifeliğin bu seferle Osmanlı'ya geçtiğini yazar. TDV İslâm Ansiklopedisi ise son Abbâsî halifesi III. Mütevekkil-Alellah'ın hilâfeti bir törenle Yavuz'a devrettiği anlatısının dönemin kaynaklarında bulunmadığını, rivayetin ilk defa XVIII. yüzyıl sonunda D'Ohsson'un eserinde göründüğünü kaydeder.

Kanuni Sultan Süleyman döneminde neler oldu?

Kanuni Sultan Süleyman 1520'den 1566'daki ölümüne kadar yaklaşık kırk altı yıl tahtta kalarak en uzun süre hüküm süren Osmanlı padişahı oldu.

Batıda üç adım birbirini izledi: Orta Avrupa'nın kilidi sayılan Belgrad 29 Ağustos 1521'de teslim oldu; 1522'de Rodos kuşatıldı ve Saint Jean şövalyeleri adayı terk etti; 29 Ağustos 1526'daki Mohaç Meydan Muharebesi'nde Macar ordusu iki saat içinde bozguna uğradı ve Kral II. Lajos hayatını kaybetti. Lajos'un vâris bırakmadan ölmesi Macar tahtı veraset meselesini doğurdu, Osmanlı-Habsburg (Avusturya) mücadelesini başlattı.

1529'da Macaristan üzerine çıkılan sefer Viyana önlerine kadar uzandı; padişah 27 Eylül'de şehri kuşattırdı, ancak kuşatma sonuç vermedi. 1532 Alman Seferi'nin ardından 1533'te Avusturya ile İstanbul Antlaşması yapıldı; Ferdinand Macaristan üzerindeki iddiasından vazgeçip yıllık vergi ödemeyi kabul etti.

Denizlerde dönüm noktası, Cezayir'de güç kazanmış olan Barbaros Hayreddin Paşa'nın İstanbul'a çağrılıp donanmanın başına getirilmesidir. 28 Eylül 1538'de Andrea Doria komutasındaki Haçlı donanması Preveze önlerinde yenilgiye uğratıldı; bu zafer Akdeniz'deki Osmanlı hâkimiyetini kesinleştirdi. Buna karşılık Hint deniz seferlerinde Portekizliler bölgeden tamamen uzaklaştırılamadı.

Doğuda Safevîlere karşı üç sefer yapıldı. Irakeyn Seferi'nde 1534'te Bağdat alındı; Nahcıvan Seferi'nin ardından 1555'te imzalanan Amasya Antlaşması, Osmanlı ile Safevîler arasındaki ilk resmî antlaşmadır.

Fransa ile ticarî ayrıcalık müzakereleri de bu dönemde yapıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 1536'da Fransız elçisi Jean de la Forest'in kaleme aldığı kapitülasyon taslağı, İbrâhim Paşa'nın idamı dolayısıyla padişahça tasdik edilmeden kaldı; Fransa'ya verilen ilk genel ve tasdikli kapitülasyon 18 Ekim 1569 tarihlidir.

Kanuni'nin on üçüncü ve son seferi Zigetvar Seferi'dir. Padişah kuşatma sırasında hastalandı ve 6-7 Eylül 1566 gecesi ordugâhında öldü; kalenin alındığını göremedi. Ölümü, orduda huzursuzluk çıkmasın diye Sokullu Mehmed Paşa tarafından haftalarca gizlendi.

Sınavda nasıl soruluyor?

• Bir olay verilip hangi padişah döneminde gerçekleştiği sorulur (ör. "Aşağıdakilerden hangisi Yavuz Sultan Selim döneminde gerçekleşmiştir?").
• Olaylar karışık verilip kronolojik sıralama istenir (ör. İstanbul'un fethi, Otlukbeli, Çaldıran, Mohaç, Preveze).
• Bir savaşın sonuçları madde madde verilip savaşın adı sorulur (ör. Memlük Sultanlığı'nın sona ermesi, Mısır ve Hicaz'ın alınması).
• "Hangisi ... sonuçlarından biri değildir?" kalıbıyla, doğru dönemden görünen ama başka bir padişaha ait olan bir çeldirici elenir.
• İki devlet ya da iki hükümdar verilip aralarındaki savaşın/antlaşmanın adı sorulur (ör. Osmanlı-Safevî ilişkilerinde ilk resmî antlaşma).