Kurtuluş Savaşı Muharebeler Dönemi: KPSS Konu Anlatımı ve Test

Kurtuluş Savaşı hangi cephelerde yapıldı?

Millî Mücadele'nin askerî safhası üç cephede yürütüldü: Doğu, Güney ve Batı. Doğu Cephesi'nde Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki 15. Kolordu Ermenistan'a karşı savaştı. Güney Cephesi'nde Fransız birliklerine ve onların yanında yer alan Ermeni kuvvetlerine karşı direnişi düzenli ordu değil, yerel Kuvâ-yi Milliye birlikleri üstlendi. Batı Cephesi'nde Yunan ordusuna karşı önce Kuvâ-yi Milliye, 1921'den itibaren de düzenli ordu mücadele etti.

Cephelerin arka planında Sevr Antlaşması vardı: San Remo Konferansı'nda hazırlanan metin 10 Ağustos 1920'de İstanbul hükûmetinin heyetince imzalandı, ancak Mebusan Meclisi dağıtılmış olduğu için onaylanamadı ve TBMM tarafından reddedildi. İtilaf Devletleri ile Yunanistan sonraki iki yılı bu antlaşmayı Ankara'ya silah zoruyla kabul ettirmeye çalışarak geçirdi.

Doğu Cephesi nasıl kapandı, Gümrü Antlaşması ne getirdi?

Doğu Cephesi, Ermenistan'a karşı yürütülen harekâtın sonunda Gümrü Antlaşması'yla kapandı. Rusya'daki 1917 ihtilalinin ardından Kafkasya'da doğan otorite boşluğunda merkezi Erivan olan bir Ermenistan Devleti kurulmuş, Sevr'e de Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti öngören bir madde konulmuştu. TBMM, 15. Kolordu Komutanlığı'nı Doğu Cephesi Komutanlığına dönüştürerek başına Kâzım Karabekir Paşa'yı getirdi ve Eylül 1920'de taarruz iznini verdi.

Harekât hızla ilerledi: 29 Eylül 1920'de Sarıkamış, 30 Ekim 1920'de Kars Ermeni işgalinden kurtarıldı, 7 Kasım'da Gümrü alındı. Barış isteyen Ermenistan'la antlaşma 2-3 Aralık 1920 gecesi imzalandı; kaynaklar imza anını 2 Aralık akşamı ya da 3 Aralık olarak verir. Antlaşmayla Ermenistan TBMM'yi tanıdı, Kars, Sarıkamış, Kağızman, Kulp ve Iğdır Türkiye'ye katıldı ve Ermenistan Sevr'in kendisine tanıdığı haklardan vazgeçti.

Gümrü Antlaşması'nın KPSS açısından en kritik özelliği, Ankara'daki TBMM Hükûmeti'nin imzaladığı ilk antlaşma olmasıdır. Cephenin kapanmasıyla buradaki birlikler ve Ermenilerden alınan silahlar Batı Cephesi'ne nakledildi; doğu sınırı ise bir yıl sonra Kars Antlaşması'yla kesinleşecekti.

Güney Cephesi'nde direniş nasıl yürüdü?

Güney Cephesi'nde savaşı düzenli ordu değil, halkın kurduğu Kuvâ-yi Milliye birlikleri yürüttü. Mondros'tan sonra Antep, Maraş ve Urfa önce İngiliz işgaline uğradı; İngiltere ile Fransa'nın 1919'da vardığı anlaşma gereği bu sancaklar Fransızlara devredildi. Fransız birliklerinin yanında Ermeni askerî birliklerinin bulunması ve işgal yönetiminin tutumu, üç şehirde de silahlı direnişi başlattı.

Maraş'ta Ocak 1920'de başlayan ve yaklaşık yirmi iki gün süren çatışmaların sonunda Fransız kuvvetleri Şubat 1920'de şehri boşaltıp Islahiye yönüne çekildi; BMM'nin kararıyla şehrin adı Kahramanmaraş'a çevrildi. Urfa'da Yüzbaşı Ali Saip Bey'in örgütlediği millî kuvvetler Fransızları şehri terk etmeye zorladı ve Fransız birlikleri 11 Nisan 1920 sabahı çekilmeye başladı; şehrin adı 1973'te Şanlıurfa oldu. Antep'te 1 Nisan 1920'de başlayan kuşatma direnişi aylarca sürdü, şehir Şubat 1921'de teslim olmak zorunda kaldı; TBMM 6 Şubat 1921'de Antep'in adını Gaziantep olarak değiştirdi.

Cepheyi kapatan gelişme askerî değil siyasidir. Sakarya zaferinden sonra Fransa ile 20 Ekim 1921'de imzalanan Ankara Antlaşması'yla Fransa, TBMM Hükûmeti'ni resmen tanıyan ilk İtilaf devleti oldu; Hatay dışında bugünkü Türkiye-Suriye sınırı çizildi. Fransız birlikleri çekilirken Gaziantep 25 Aralık 1921'de, Adana 5 Ocak 1922'de boşaltıldı ve Güney Cephesi'ndeki kuvvetler Batı Cephesi'ne kaydırıldı.

Düzenli ordu neden kuruldu, iç ayaklanmalara karşı ne yapıldı?

Düzenli ordu, Kuvâ-yi Milliye birlikleri düzenli bir ordu karşısında kesin sonuç alamadığı için kuruldu. Bu birlikler işgalleri yavaşlatmış ve ayaklanmaların bastırılmasında iş görmüştü, ama tek bir komuta altında hareket etmiyor, ihtiyaçlarını bölge halkından zorla karşılıyorlardı. Ekim 1920'de Gediz yönünde yapılan taarruzun, Çerkez Ethem'in Kuvâ-yi Seyyare birliklerinin harekâta katılmaması yüzünden sonuçsuz kalması dönüm noktası oldu.

Kasım 1920'de Batı Cephesi ikiye ayrıldı; batı bölümü İsmet Bey'in, güney bölümü Refet Bey'in komutasına verildi. Ekim 1920'den itibaren başlayan Kuvâ-yi Milliye'nin tasfiyesi sürdürüldü ve millî kuvvet teşkilatları 15 Aralık 1920 tarihli bir kanunla lağvedildi. Demirci Mehmet Efe Aralık 1920'de teslim oldu. Düzenli orduya bağlanmayı reddeden Çerkez Ethem ve kardeşlerine karşı 27 Aralık 1920 tarihli hükûmet kararıyla Kuvâ-yi Seyyare'nin de ortadan kaldırılması kararlaştırıldı; üzerlerine gönderilen ordu birlikleri Ocak 1921'de kuvvetlerini dağıtınca Yunan tarafına sığındılar.

Aynı yıllarda TBMM bir yandan da iç ayaklanmalarla uğraştı: Anzavur, Düzce, Yozgat ve Konya'daki Delibaş ayaklanmaları ile Pontus çetelerinin faaliyetleri cepheden asker çekilmesine yol açıyordu. Meclis 29 Nisan 1920'de Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nu çıkardı, 11 Eylül 1920'de İstiklal Mahkemelerini kurdu. Şeyhülislamın Kuvâ-yi Milliyecileri hedef alan fetvasına karşı Ankara Müftüsü Rıfat Efendi'nin öncülüğünde karşı fetva hazırlandı, halkı bilgilendirmek için Anadolu Ajansı kuruldu ve Hâkimiyet-i Milliye gazetesi çıkarıldı.

I. İnönü zaferi neyi değiştirdi, Londra Konferansı ne sonuç verdi?

I. İnönü Muharebesi, düzenli ordunun Batı Cephesi'nde kazandığı ilk zaferdir. Yunan ordusu 6 Ocak 1921'de Bozüyük üzerinden saldırıya geçti; amacı Eskişehir'e giden demiryolunu ele geçirip Ankara'ya ilerleyerek millî hareketi ortadan kaldırmaktı. Sayıca ve silahça üstün olan Yunan kuvvetleri İnönü mevzilerinde durduruldu ve geri çekildi. Ders kitabı muharebeyi 6-10 Ocak 1921, Atatürk Ansiklopedisi ise 6-11 Ocak 1921 olarak tarihler.

Zaferin iç politikadaki karşılığı hızlı oldu: Türkiye'nin ilk anayasası Teşkilat-ı Esasiye Kanunu 20 Ocak 1921'de kabul edildi ve egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu anayasal hüküm hâline geldi. Açılan millî marş yarışmasına gönderilen 724 şiirin hiçbiri beğenilmeyince, para ödülü yüzünden yarışmaya katılmamış olan Mehmet Akif Ersoy Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey'in ricası üzerine şiirini yazdı; bu şiir 12 Mart 1921'de İstiklal Marşı olarak kabul edildi.

Dış politikada ise İtilaf Devletleri, TBMM'yi yok sayarak Sevr'i uygulamanın mümkün olmadığını gördü ve Londra'da bir konferans topladı. Konferansa çağrılan iki Türk heyetinden İstanbul'u temsil eden Tevfik Paşa sözü TBMM temsilcisi Bekir Sami Bey'e bıraktı; Bekir Sami Bey Misak-ı Millî'yi konferansta dünyaya duyurdu. Konferans Sevr'de yalnız küçük değişiklikler öngördüğü için 12 Mart 1921'de sonuçsuz dağıldı, ama TBMM İtilaf Devletleri nezdinde muhatap kabul edilmiş oldu. Toplanma tarihini kaynaklar 21 ya da 27 Şubat 1921 olarak verir. Bu dönemde 1 Mart 1921'de Türk-Afgan Dostluk Antlaşması, 16 Mart 1921'de ise Moskova Antlaşması imzalandı: Sovyet Rusya Misak-ı Millî'yi tanıdı ve kapitülasyonları geçersiz saydı, buna karşılık Batum Gürcistan'a bırakıldı.

Kütahya-Eskişehir yenilgisi hangi kararları doğurdu?

Kütahya-Eskişehir Muharebeleri Türk ordusunun geri çekilmesiyle sonuçlandı ve Millî Mücadele'nin en kritik kararlarını doğurdu. Öncesinde II. İnönü Muharebesi yaşanmıştı: Londra'dan sonuç alamayan İtilaf Devletlerinin teşvikiyle Yunan ordusu 23 Mart 1921'de yeniden harekete geçti, İnönü mevzilerinde ikinci kez durduruldu ve çekilmek zorunda kaldı. Zaferin ardından İtalya işgal ettiği yerleri boşaltmaya başladı, Fransa TBMM ile anlaşma zemini aramaya koyuldu.

Yunanistan bunun üzerine seferberlik ilan edip kuvvetlerini artırdı ve 10 Temmuz 1921'de geniş bir kuşatma planıyla genel taarruza geçti. Afyon, Kütahya ve Eskişehir elden çıktı. Mustafa Kemal Paşa yeni kurulan ordunun büsbütün yıpranmaması için Sakarya Irmağı'nın doğusuna çekilme emrini verdi; böylece Yunan ordusu hareket üslerinden yüz kilometre kadar uzaklaşmış, Türk tarafı ise hazırlık için zaman kazanmış oldu. Ders kitabı muharebeleri 10-24 Temmuz 1921 olarak verir; Atatürk Ansiklopedisi çekilmenin 25 Temmuz'da tamamlandığını yazar.

Geri çekilme Meclis'te sert tartışmalara yol açtı; hükûmet merkezinin Kayseri'ye taşınması teklifi görüşüldü ve reddedildi. 5 Ağustos 1921'de kabul edilen Başkomutanlık Kanunu ile TBMM, savaşla ilgili yetkilerini üç ay süreyle Mustafa Kemal Paşa'ya devretti; yetki sonradan birkaç kez uzatıldı ve 1922 yazında süresiz hâle geldi. Başkomutan 7-8 Ağustos 1921'de on emirden oluşan Tekâlif-i Milliye Emirleri'ni yayımladı: her kazada komisyonlar kuruldu, halkın ve tüccarın elindeki yiyecek ve giyeceğin yüzde kırkına, taşıt ve hayvanların yüzde yirmisine bedeli sonra ödenmek üzere el kondu, silahların üç gün içinde teslimi istendi.

Sakarya Meydan Muharebesi'nin sonuçları neler oldu?

Sakarya Meydan Muharebesi, Türk ordusunun stratejik savunmayı uyguladığı ve savaşın yönünü değiştiren muharebedir. Yunan ordusu 23 Ağustos 1921'de saldırıya geçti; yaklaşık yüz kilometrelik bir cephe boyunca yirmi iki gün süren çarpışmalarda Türk mevzileri birçok noktada kırıldı. Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'nın “Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır” emriyle hat taktiği bırakıldı; kaybedilen her hattın gerisinde yeni bir savunma oluşturuldu. Ön saflarda çok sayıda subay öldüğü için muharebe “Subay Savaşı” olarak da anılır.

Muharebe 13 Eylül 1921'de Türk ordusunun zaferiyle sonuçlandı. Yunan ordusu taarruz gücünü yitirip savunmaya çekildi; 1683 Viyana önlerinden başlayan geri çekilme dönemi burada durdu ve inisiyatif Türk tarafına geçti. TBMM 19 Eylül 1921'de Mustafa Kemal Paşa'ya Mareşal rütbesi ve Gazi unvanı verdi.

Zaferin dış politikadaki karşılığı iki antlaşmadır. 13 Ekim 1921'de Sovyet Rusya'nın öncülüğünde Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan ile Kars Antlaşması imzalandı; bu antlaşma Gümrü ve Moskova antlaşmalarını teyit ederek Türkiye'nin doğu sınırını kesinleştirdi. 20 Ekim 1921'de Fransa ile Ankara Antlaşması imzalandı ve Güney Cephesi kapandı. İtalya da Anadolu'da işgal ettiği yerleri 1921 sonuna kadar boşalttı. Her iki cepheden serbest kalan asker ve silah Batı Cephesi'ne aktarıldı.

Büyük Taarruz ve Mudanya Ateşkesi nasıl gerçekleşti?

Büyük Taarruz 26 Ağustos 1922 sabahı Türk topçusunun ateşiyle başladı; Başkomutan Mustafa Kemal Paşa harekâtı Kocatepe'den izliyordu. Baskın biçiminde gelişen taarruz karşısında Yunan ordusu geri çekilmeye başladı, 27 Ağustos'ta Afyon alındı. 30 Ağustos 1922'de Dumlupınar'da kuşatılan Yunan kuvvetlerinin büyük kısmı imha edildi; savaşı bizzat Başkomutan yönettiği için bu meydan savaşına Başkomutanlık Meydan Muharebesi adı verildi.

Mustafa Kemal Paşa 1 Eylül'de “Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir, İleri!” emrini verdi. Türk birlikleri 9 Eylül 1922 sabahı İzmir'e girdi, 11 Eylül'de Bursa kurtarıldı ve 18 Eylül'de Batı Anadolu'daki harekât tamamlandı. Sıra Boğazlar ve Doğu Trakya'ya gelince İtalya ile Fransa birliklerini çekti; yalnız kalan İngiltere dominyonlarından da destek bulamayınca masaya oturmak zorunda kaldı.

Mudanya'daki ateşkes görüşmeleri 3 Ekim 1922'de başladı ve Türk tarafını Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa temsil edip konferansa başkanlık etti. Çetin tartışmaların ardından ateşkes 11 Ekim 1922'de imzalandı ve 14-15 Ekim gecesi yürürlüğe girdi. Yunan kuvvetleri Meriç'in batısına çekilecek, Doğu Trakya on beş gün içinde boşaltılacak ve otuz gün içinde TBMM Hükûmeti'ne devredilecekti. Böylece Doğu Trakya ile İstanbul savaşılmadan geri alındı ve Millî Mücadele'nin askerî safhası sona erdi. Siyasi safha, saltanatın kaldırılmasının ardından yürütülen Lozan görüşmeleriyle 24 Temmuz 1923'te tamamlanacaktır.

Tarihler MEB 12. sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük ders kitabına göredir. Atatürk Ansiklopedisi I. İnönü'yü 6-11 Ocak 1921, II. İnönü'nün İnönü mevzilerindeki safhasını 26-31 Mart 1921 olarak verir.

Sınavda nasıl soruluyor?

• Kronoloji: “Aşağıdaki gelişmelerden hangisi diğerlerinden önce gerçekleşmiştir?” kalıbında Gümrü, Moskova, Başkomutanlık Kanunu, Kars ve Mudanya birlikte verilir.
• Sonuç eşleştirmesi: bir gelişme verilip (Teşkilat-ı Esasiye'nin kabulü, Kars Antlaşması gibi) hangi muharebenin ardından geldiği sorulur.
• Olumsuz kök: “Aşağıdakilerden hangisi Sakarya Meydan Muharebesi'nin sonuçlarından biri değildir?” gibi, tek bir şıkkın başka bir olaya ait olduğu sorular kurulur.
• Taraf tanıma: bir antlaşmanın adı verilip hangi devlet ya da devletlerle imzalandığı, ya da bir cephenin hangi antlaşmayla kapandığı sorulur.
• Neden-sonuç: bir askerî yenilginin hangi iç siyasi kararı doğurduğu (Kütahya-Eskişehir → Başkomutanlık Kanunu ve Tekâlif-i Milliye) sorulur.