Kısaca
- Türkiye'de başlıca üç iklim tipi görülür: Akdeniz iklimi, Karadeniz iklimi ve karasal iklim; Marmara çevresinde ise bunların arasında geçiş özelliği taşıyan bir iklim etkilidir.
- Meteoroloji Genel Müdürlüğüne göre Türkiye'nin 1991-2020 dönemi yıllık ortalama alansal yağışı 573,4 mm'dir; uzun yıllar ortalamalarında en yüksek yağışlar Rize ve Artvin kıyılarında 1600 mm'yi aşar.
- Akdeniz ikliminin kıyı kuşağındaki doğal bitki örtüsü kızılçam ormanlarıdır; bu ormanların tahrip edildiği yerlerde maki, makinin de tahrip edildiği yerlerde garig gelişir.
- Karadeniz kıyılarında ormanların tahribiyle oluşan çalı örtüsüne psödomaki (yalancı maki), iç bölgelerde ilkbaharda yeşerip yaz kuraklığıyla kuruyan ot örtüsüne ise bozkır (step) denir.
- Endemik bitki yeryüzünün yalnızca belirli alanlarında yetişen türdür; relikt (kalıntı) bitki ise geçmiş jeolojik dönemlerin iklim koşullarında ortaya çıkıp bugünkü koşullara uyum sağlayarak varlığını sürdüren türdür.
- Türkiye'de rüzgârlar estikleri yöne göre adlandırılır: yıldız kuzeyden, poyraz kuzeydoğudan, karayel kuzeybatıdan, lodos güneybatıdan, kıble güneyden, keşişleme güneydoğudan eser.
Türkiye'nin iklimini hangi faktörler belirler?
Türkiye'nin iklimini enlem, üç tarafının denizlerle çevrili olması, yükselti, dağların uzanış doğrultusu, bakı ve çevredeki basınç merkezleriyle rüzgârlar birlikte belirler. Meteoroloji Genel Müdürlüğünün Türkiye iklimi değerlendirmesinde bu durum şöyle özetlenir: ülkenin üç tarafının denizlerle çevrili olması, dağların uzanışı ve yeryüzü şekillerinin çeşitliliği, dar bir alanda farklı iklim tiplerinin doğmasına yol açmıştır.
Matematiksel konum bakımından Türkiye orta kuşakta, ılıman iklim kuşağındadır; ders kitaplarında kullanılan yuvarlanmış değerlerle yaklaşık 36°-42° kuzey enlemleri arasında yer alır. Bu konumun sonucu olarak dört mevsim belirgin yaşanır, kışın hem kutupsal hem tropikal hava kütlelerinin etkisi görülür, güneyden esen rüzgârlar sıcaklığı artırırken kuzeyden esenler düşürür ve dağların güney yamaçları bakı etkisiyle daha sıcak olur.
Özel konumun en güçlü etkisi yer şekillerinden gelir. Kuzey Anadolu Dağları ile Toros Dağları kıyıya paralel uzandığı için deniz etkilerinin iç kesimlere girmesini engeller; bu yüzden kıyılar ılıman, iç kesimler karasal özellik taşır. Dağların denize bakan yamaçlarında yağış artar. Ege Bölgesi'nde ise dağlar kıyıya dik uzandığından nemli hava, dağlar arasındaki oluklar (grabenler) boyunca iç kesimlere kadar sokulabilir. Yükselti de batıdan doğuya doğru arttığı için sıcaklık aynı yönde düşer; karın yerde kalma süresi ve donlu gün sayısı artar.
- Enlem (matematiksel konum): güneyden kuzeye doğru sıcaklıklar azalır.
- Denizellik-karasallık: kıyıda yıllık sıcaklık farkı az, iç kesimlerde fazladır.
- Yükselti: batıdan doğuya arttığı için doğuda kışlar daha sert geçer.
- Dağların uzanışı: kıyıya paralel dağlar deniz etkisini iç kesimlere sokmaz.
- Bakı: güney yamaçlarda kar daha erken erir, güneşlenme süresi uzundur.
Türkiye'yi etkileyen basınç merkezleri ve rüzgârlar
Türkiye kışın Sibirya termik yüksek basıncının, yazın Basra termik alçak basıncının etkisi altına girer; Azor dinamik yüksek basıncı yıl boyunca, İzlanda dinamik alçak basıncı ise daha çok kışın etkilidir. MGM'nin değerlendirmesine göre Sibirya üzerinden gelen karasal kutupsal hava kütlesi soğuk ve kurudur, kış aylarında sis ve ayaza yol açar; Karadeniz'i geçerken nem kazanırsa yamaç (orografik) yağışları bırakabilir.
Rüzgârlar estikleri yöne göre adlandırılır ve getirdikleri hava kütlesinin özelliğini taşır: kuzey yönlü rüzgârlar sıcaklığı düşürür, güney yönlü rüzgârlar artırır. Ege kıyılarında yaz mevsiminde gündüzleri denizden karaya doğru esen serin deniz meltemi ise imbat adıyla bilinir.
| Rüzgâr | Estiği yön | Belirgin özelliği (MGM) |
|---|---|---|
| Yıldız | Kuzey | Soğuk; yazın serin, kışın soğuk hava taşır |
| Poyraz | Kuzeydoğu | Soğuk; kışın Karadeniz kıyılarında kar yağışına yol açar |
| Karayel | Kuzeybatı | Yağmurlu bir dönemi izleyen 2-3 gün boyunca süren kuzeybatılı rüzgâr |
| Günbatısı | Batı | Sıcak ve nemli; batı kesimlerde yağışa neden olur |
| Lodos | Güneybatı | Sıcak; kışın karları eritir, taşkın ve sele yol açabilir |
| Kıble | Güney | Sıcak ve nemli |
| Keşişleme | Güneydoğu | Kuru ve sıcak; havayı kurutur |
| Gündoğusu | Doğu | Soğuk ve kuru; genellikle yağışın kesilmesine neden olur |
Sıcaklık Türkiye'de nasıl dağılır?
Sıcaklık Türkiye'de güneyden kuzeye doğru enlemin, kıyıdan iç kesimlere doğru karasallığın, batıdan doğuya doğru da yükseltinin etkisiyle azalır. Ocak ayında en yüksek ortalamalar Akdeniz kıyılarında, en düşük ortalamalar Doğu Anadolu'daki Erzurum-Kars platolarında görülür; bu bölgedeki düşük değerlerin temel nedeni yükseltidir. Temmuzda ise en yüksek sıcaklıklar Güneydoğu Anadolu'da ölçülür.
MGM'nin uzun yıllar istasyon ortalamaları (ölçüm periyotları istasyona göre 1927-2025 ile 1930-2025 arasında değişir) bu tabloyu sayılarla gösterir: ocak ayı ortalama sıcaklığı Antalya'da 10,1 °C, Karadeniz kıyısındaki Rize'de 6,9 °C, İç Anadolu'daki Konya'da -0,1 °C, Doğu Anadolu'daki Erzurum'da -9,1 °C'dir. Kıyı istasyonlarında yaz ile kış arasındaki fark küçülürken iç kesimlerde büyür; denizin ılıklaştırıcı ve serinletici etkisi, kıyılarda ısı değişimini yavaşlatır.
Yağış nerede çok, nerede az?
Yağış en çok Doğu Karadeniz kıyılarında, en az iç kesimlerde düşer: MGM'ye göre uzun yıllar ortalamalarında en yüksek yağışlar Rize ve Artvin kıyılarında 1600 mm'nin üzerine çıkarken en düşük yağışlar İç Anadolu'nun orta kesimleri ile Şanlıurfa, Ağrı ve Iğdır çevrelerinde gözlenir. Türkiye'nin 1991-2020 dönemi yıllık ortalama alansal yağışı ise 573,4 mm'dir. Genel kural, yağışın kıyıdan iç kesimlere ve dağların denize bakan yamaçlarından iç yamaçlara doğru azalmasıdır.
Yağışın oluşum biçimi de bölgeden bölgeye değişir. Denizden gelen nemli havanın kıyıya paralel dağ yamaçları boyunca yükselip soğumasıyla oluşan orografik (yamaç) yağışları Karadeniz ve Akdeniz'in sıradağlarında tipiktir. İlkbahar ve yaz başında ısınan havanın yükselmesiyle oluşan konveksiyonel yağışlar (kırkikindi yağışları) daha çok İç Anadolu'da görülür. Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşmasıyla oluşan cephesel yağışlar ise kış mevsiminde Akdeniz, Ege ve Marmara'da öne çıkar. Aşağıdaki tabloda MGM'nin uzun yıllar istasyon istatistiklerinden alınan değerler, her istasyonun kendi ölçüm periyoduyla birlikte verilmiştir.
| İstasyon | Ölçüm periyodu (MGM) | En yağışlı ay (mm) | En kurak ay (mm) | Ocak ort. (°C) | Temmuz ort. (°C) |
|---|---|---|---|---|---|
| Rize | 1927-2025 | Ekim - 293,8 | Mayıs - 96,5 | 6,9 | 22,9 |
| Antalya | 1930-2025 | Aralık - 250,9 | Ağustos - 4,3 | 10,1 | 28,6 |
| Konya | 1927-2025 | Mayıs - 43,4 (aralık 43,0 ile neredeyse eşit) | Ağustos - 6,2 | -0,1 | 23,6 |
| Erzurum | 1929-2025 | Mayıs - 73,3 | Ağustos - 17,5 | -9,1 | 19,2 |
Türkiye'de görülen iklim tipleri
MGM'nin Türkiye iklimi değerlendirmesinde ülkemizde karasal iklim, Akdeniz iklimi, Marmara (geçiş) iklimi ve Karadeniz iklimi ayırt edilir; KPSS kaynaklarında da genellikle Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklim olmak üzere üç ana tip ile bunlar arasındaki geçiş alanları anlatılır.
Akdeniz iklimi Akdeniz kıyılarında, Ege'nin büyük bölümünde ve Güney Marmara'da etkilidir: yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır. MGM'nin verdiği ortalamalarda ocak 6,4 °C, temmuz 26,8 °C, yıllık yağış 725,9 mm'dir ve yaz yağışlarının yıllık toplam içindeki payı yalnızca %5,7'dir. Karadeniz ikliminde her mevsim yağışlıdır, su sıkıntısı görülmez; yıllık yağış ortalaması 842,6 mm, ocak ortalaması 4,2 °C, temmuz ortalaması 22,1 °C'dir. Karasal iklimde yaz-kış sıcaklık farkı büyüktür, yağışlar çoğunlukla kış ve ilkbaharda düşer, yaz kuraklığı belirgindir; İç Anadolu için ortalama yıllık yağış 413,8 mm, Doğu Anadolu için ocak ortalaması -4,2 °C olarak verilir. Marmara (geçiş) ikliminde ise kışlar Akdeniz kadar ılık, yazlar Karadeniz kadar yağışlı değildir; yıllık yağış ortalaması 595,2 mm'dir.
| İklim tipi | Yağış rejimi | Doğal bitki örtüsü |
|---|---|---|
| Akdeniz iklimi | En yağışlı mevsim kış; yaz kurak | Kızılçam ormanları, tahribiyle maki |
| Karadeniz iklimi | Her mevsim yağışlı, kurak dönem yok | Geniş yapraklı ve karma ormanlar, yükseklerde alpin çayır |
| Ilıman karasal iklim | Yağış çoğunlukla ilkbahar ve kışta; yaz kurak | Bozkır (step) |
| Sert karasal iklim | Yıllık yağış az, kış çok soğuk | Çayır ve alçak kesimlerde bozkır |
| Marmara (geçiş) iklimi | Yağış çoğunlukla kışın; yaz karasal iklim kadar kurak değil | Alçakta Akdeniz kökenli bitkiler, yüksekte nemli ormanlar |
Türkiye'nin bitki örtüsü: orman, çalı ve ot formasyonları
Türkiye'nin bitki örtüsü orman, çalı ve ot formasyonu olmak üzere üçe ayrılır. MEB'in Coğrafya 10 çalışma kitabında bu ayrım iğne yapraklı-geniş yapraklı-karma ormanlar, maki-garig-psödomaki ve bozkır-dağ çayırı biçiminde şemalaştırılır. Orman Genel Müdürlüğünün 2020 yılı Türkiye Orman Varlığı yayınına göre ormanlık alanlar, 78 milyon hektarlık ülke alanının 22,9 milyon hektarını, yani %29,4'ünü kaplamaktadır; Tarım ve Orman Bakanlığının 2024 yılı ormancılık istatistiklerinde toplam orman alanı 23 milyon 363 bin hektar olarak verilir.
Çalı formasyonunun en yaygın örneği makidir: Akdeniz ikliminin egemen olduğu yerlerde, kızılçam ormanlarının tahrip edilmesiyle ortaya çıkan, kuraklığa dayanıklı, derimsi yapraklı ağaççıklardan oluşur; boyları kaynaklara göre ortalama 1-2 ile 1-3 metre arasında verilir. Yabani zeytin (delice), keçiboynuzu, kermes meşesi, defne, zakkum, sandal, mersin, sakız ve kocayemiş başlıca maki bitkileridir. Makinin de tahrip edildiği ya da aşırı otlatıldığı kalkerli, taşlı alanlarda diz boyu, çoğu dikenli ve kokulu çalılardan oluşan garig gelişir; lavanta (karabaş otu), kekik, funda ve yasemin garig türlerindendir. Karadeniz kıyılarında ormanların tahribiyle oluşan, içinde kışın yaprağını döken türlerin de bulunduğu çalı örtüsüne ise psödomaki (yalancı maki) denir; defne, yabani fındık, kızılcık ve yabani zeytin bu örtünün tipik bitkileridir. Makinin çıkabildiği yükselti güneyden kuzeye doğru azalır: kaynaklar Akdeniz kıyılarında 700-800 m, Marmara'da 300-400 m değerlerinde birleşirken Ege için 400-600 m ile 500-600 m gibi farklı aralıklar verir; bu yüzden sayıyı değil azalma eğilimini akılda tutmak daha güvenlidir.
Ot formasyonu bozkır, antropojen bozkır ve çayırlardan oluşur. Bozkır, denizden uzak iç kesimlerde ilkbahar yağışlarıyla yeşeren, yaz kuraklığıyla kuruyan cılız ot topluluğudur ve tahıl tarımı ile küçükbaş hayvancılığa elverişlidir. Ormanların insan eliyle tahrip edilmesi sonucu ortaya çıkan bozkırlara antropojen bozkır adı verilir. Çayırlar ilkbaharda yeşerip yaz boyunca yeşil kalır; orman üst sınırının üzerinde görülen çayırlara dağ çayırı (alpin çayır) denir ve yaz boyunca yeşil kaldıkları için büyükbaş hayvancılığa uygundur.
Yükseldikçe bitki örtüsü nasıl değişir?
Yükseldikçe sıcaklık düştüğü için bitki kuşakları sırayla değişir. Karadeniz'de dağların denize bakan yamaçlarında 0-1000 metre arasında sıcaklık isteği fazla olan geniş yapraklı ormanlar (kestane, kayın, ıhlamur, gürgen, kızılağaç), 1000-1500 metre arasında geniş ve iğne yapraklıların birlikte bulunduğu karma ormanlar, 1500-2000 metre arasında ise soğuğa dayanıklı ladin, köknar, sarıçam ve karaçam ormanları görülür. Orman üst sınırının üzerinde dağ çayırları başlar; MEB kaynağına göre bu sınır Karadeniz'de ortalama 1800, Akdeniz'de 2000 metreden sonradır.
Akdeniz'de ise denize bakan yamaçlarda 500-1000 metre arasında ağırlıklı olarak meşe ve kızılçam ormanları, 1000-2100 metre arasında karaçam, sedir (katran), ardıç ve köknar ormanları yer alır. Kızılçam, OGM'ye göre sıcaklık isteği fazla olan ve ülkemizde en geniş yayılış gösteren çam türüdür; halk arasında "katran" da denen Toros sediri ise OGM'ye göre batı, orta ve doğu Toroslar'da doğal yayılış gösterir. Bir dağ yamacında alttan üste doğru sıralanan bu kuşaklar, Ekvator'dan kutuplara gidildiğinde görülen değişimin küçük ölçekli bir benzeri olarak düşünülebilir.
Relikt ve endemik bitkiler: Türkiye'den örnekler
Endemik bitki, yeryüzünün yalnızca belirli alanlarında yetişebilen türdür; relikt (kalıntı) bitki ise geçmiş jeolojik dönemlerin iklim koşullarında ortaya çıkıp günümüz koşullarına uyum sağlayarak varlığını sürdüren türdür. MEB kaynaklarında Türkiye'nin endemik türlerine sığla (günlük) ağacı, Kazdağı göknarı, kasnak meşesi, İspir meşesi ve Datça hurması; relikt bitkilere ise ıhlamur, kayın, sedir ve kocayemiş gibi türler örnek verilir.
Bu örneklerin çoğu resmî kurum kayıtlarıyla da doğrulanabilir: Orman Genel Müdürlüğü Kazdağı göknarını endemik bir türümüz olarak tanımlar ve asıl yayılışını Kazdağları ile Çataldağ'da yaptığını belirtir; kasnak meşesinin de ülkemize özgü bir tür olduğunu, Isparta-Eğirdir ile Kütahya, Konya, Afyon ve Kastamonu çevresinde 1300-2000 metreler arasında yetiştiğini yazar. İspir meşesi yine OGM'ye göre Anadolu'ya özgü endemik bir taksondur ve Kastamonu, Yozgat, Erzurum gibi illerde yayılış gösterir. Anadolu sığla ağacının doğal yayılışı ise Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı kayıtlarına göre Köyceğiz ve Dalaman delta ovaları ile Marmaris ve Fethiye kıyı düzlüklerinde yoğunlaşır.
- Sığla (günlük) ağacı - Muğla: Köyceğiz-Dalaman çevresi
- Kazdağı göknarı - Kazdağları ve Çataldağ
- Kasnak meşesi - Göller Yöresi (Isparta-Eğirdir) ve çevresi
- İspir meşesi - Kastamonu, Yozgat ve Doğu Anadolu'nun bazı kesimleri
- Datça hurması - Datça Yarımadası
Akılda tutma kodlamaları
Uzun listeleri sınavda hatırlamak için baş harflerden kurulmuş ezber kısayolları.
- Yıldız Poyrazı Gündoğusunda Keşişledi, Kıbleye Lodosla Günbatısından Karayel
- Rüzgâr adlarını kuzeyden başlayıp saat yönünde sıralar: Yıldız (kuzey) - Poyraz (kuzeydoğu) - Gündoğusu (doğu) - Keşişleme (güneydoğu) - Kıble (güney) - Lodos (güneybatı) - Günbatısı (batı) - Karayel (kuzeybatı).
- MaGaP
- Çalı formasyonunun üç üyesi: Ma = Maki (Akdeniz ikliminde kızılçam ormanlarının tahribiyle), Ga = Garig (makinin tahribiyle, daha kısa boylu), P = Psödomaki (Karadeniz kıyılarında ormanların tahribiyle).
- Sibirya kışın, Basra yazın
- Türkiye'yi etkileyen iki termik basınç merkezinin mevsimi: Sibirya termik yüksek basıncı kış mevsiminde etkilidir ve sıcaklıkları düşürür; Basra termik alçak basıncı yaz mevsiminde etkilidir ve sıcaklıkları artırır.
- Geniş - Karışık - İğne - Çayır
- Karadeniz'de dağ yamacında aşağıdan yukarıya bitki kuşakları: 0-1000 m geniş yapraklı ormanlar, 1000-1500 m karma (karışık) ormanlar, 1500-2000 m iğne yapraklı ormanlar, orman üst sınırının üzerinde dağ çayırları.
- Göknar - Sığla - Kasnak - Hurma
- Dört endemik tür ve yerleri: Kazdağı göknarı (Kazdağları), sığla/günlük ağacı (Köyceğiz-Dalaman), kasnak meşesi (Göller Yöresi), Datça hurması (Datça Yarımadası).
Sınav ipuçları
- Maki Akdeniz ikliminde, psödomaki Karadeniz kıyılarında görülür; garig ise makinin tahribiyle ortaya çıkan, daha kısa boylu ve genellikle dikenli çalı topluluğudur.
- Bozkır doğal koşulların sonucuyken antropojen bozkır ormanların insan eliyle tahrip edilmesiyle ortaya çıkar; soruda "tahrip" sözcüğünü gördüğünüzde antropojen bozkırı hatırlayın.
- Endemik ile relikt aynı şey değildir: endemik dar alana özgü olmayı, relikt geçmiş iklim dönemlerinden kalmış olmayı anlatır; sığla gibi bazı türler kaynaklarda her iki grupta da sayılabilir.
- Poyraz ve karayel soğuk (kuzey yönlü), lodos ve kıble sıcak (güney yönlü) rüzgârlardır; keşişleme güneydoğudan eser ve kuru hava getirir.
- Yağış rejimini karıştırmamak için istasyon örneklerini kullanın: Antalya'da en yağışlı ay aralık, en kurak ay ağustostur (Akdeniz); Rize'de en kurak ayda bile 96,5 mm yağış düşer (Karadeniz); Konya'da ilkbahar ve kış yağışları birbirine çok yakındır, yaz ise neredeyse kuraktır (karasal).
- Makinin çıkabildiği yükseltiler kaynaktan kaynağa değişir; sınavda sayı değil "güneyden kuzeye doğru azalır" ilişkisi sorulur.
- Ormanın alt sınırını nem, üst sınırını sıcaklık belirler (MEB Coğrafya 10); bu yüzden bir dağ yamacında orman üst sınırının nerede biteceğini sıcaklık koşulları belirler.
- Doğu Anadolu'da kış sıcaklıklarının düşük olmasının temel nedeni enlem değil yükseltidir; Erzurum'un ocak ortalaması (-9,1 °C) Rize'ninkinden (6,9 °C) çok daha düşüktür.
Test: Türkiye'nin İklimi ve Bitki Örtüsü
Şıkka dokun; doğru cevap ve açıklaması açılır. Sorular kolaydan zora.
-
1/15 KOLAY
Türkiye'de Akdeniz ikliminin görüldüğü kıyı kuşağının doğal bitki örtüsü aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapKızılçam ormanları ve bunların tahribiyle oluşan makiler
MGM'nin Türkiye iklimi değerlendirmesine göre Akdeniz ikliminin kıyı kuşağındaki doğal bitkiyi, sıcaklık ve ışık isteği yüksek, kuraklığa dayanıklı kızılçamlar ile bunların tahrip edildiği yerlerde her zaman yeşil kalan makiler oluşturur. Bozkır iç bölgelerdeki karasal iklimin, karma ormanlar Karadeniz ikliminin bitki örtüsüdür; dağ çayırı ise orman üst sınırının üzerinde görülür.
-
2/15 KOLAY
İç Anadolu gibi denizden uzak iç kesimlerde ilkbahar yağışlarıyla yeşeren, yaz kuraklığıyla kuruyan cılız ot topluluklarına ne ad verilir?
Doğru cevapBozkır (step)
MEB'in EKPSS materyaline göre denizden uzak iç kesimlerde ilkbahar yağışlarıyla yeşerip yaz kuraklığıyla kuruyan cılız ot topluluklarına bozkır (step) denir; MGM de İç Anadolu karasal ikliminin doğal bitki örtüsünü alçak kesimlerde bozkır olarak verir. Maki ve garig Akdeniz ikliminin, psödomaki ise Karadeniz kıyılarının çalı örtüleridir.
-
3/15 KOLAY
Türkiye'de kuzeydoğu yönünden esen, sıcaklıkları düşüren ve kışın Karadeniz kıyılarında kar yağışına yol açan rüzgâr aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapPoyraz
MGM'nin mahalli rüzgâr adları listesine göre poyraz kuzeydoğudan esen soğuk rüzgârdır ve kış mevsiminde Türkiye'nin kuzey kıyılarında kar yağışına neden olur. Lodos güneybatıdan esen sıcak, kıble güneyden esen sıcak ve nemli, keşişleme ise güneydoğudan esen kuru ve sıcak rüzgârdır.
-
4/15 KOLAY
Aşağıdaki iklim tiplerinden hangisi Türkiye'de her mevsiminin yağışlı olması ve belirgin bir kurak dönem bulunmamasıyla ayrılır?
Doğru cevapKaradeniz iklimi
MGM'ye göre Karadeniz ikliminde her mevsim yağışlıdır ve su sıkıntısı görülmez; MEB kaynağı da bu iklimi "her mevsim yağışlı" diye tanımlar. Akdeniz ikliminde yaz kuraklığı hâkimdir, karasal iklimlerde ise yağışlar çoğunlukla kış ve ilkbaharda düşer, yazlar kurak geçer.
-
5/15 KOLAY
Karadeniz kıyılarında ormanların tahrip edilmesiyle ortaya çıkan, içinde kışın yaprağını döken türlerin de bulunduğu çalı topluluğuna ne ad verilir?
Doğru cevapPsödomaki (yalancı maki)
MEB'in EKPSS materyaline göre Karadeniz ikliminin görüldüğü kıyılarda ormanların tahribiyle ortaya çıkan çalı örtüsüne psödomaki (yalancı maki) denir; defne, yabani fındık, kızılcık ve yabani zeytin başlıca türleridir. Kaya ve Aladağ'ın (2009) incelemesine göre maki örtüsünde hemen hemen hiç yaprak döken bitki görülmezken psödomakide yaprak döken türler fazladır; iki örtüyü ayıran temel özellik budur. Maki Akdeniz ikliminin, garig makinin tahribiyle oluşan örtünün adıdır; antropojen bozkır ise ot formasyonuna girer.
-
6/15 ORTA
Meteoroloji Genel Müdürlüğünün uzun yıllar ortalamalarına göre Türkiye'de yıllık yağışın en yüksek olduğu kıyılar aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapRize ve Artvin kıyıları
MGM'nin yağış değerlendirmesine göre uzun yıllar ortalamalarında en yüksek yağışlar Doğu Karadeniz Bölgesi'nde Rize ve Artvin kıyılarında 1600 mm'nin üzerinde gerçekleşir; MEB kaynağı da en çok yağış alan yerin Karadeniz'in doğusu olduğunu belirtir. Aynı MGM raporunda Iğdır ve Ağrı çevresi, İç Anadolu'nun orta kesimleriyle birlikte en az yağış alan yerler arasında sayılır.
-
7/15 ORTA
Ormanların insan etkisiyle tahrip edilmesi sonucunda ormanın yerini alan bozkır örtüsüne ne ad verilir?
Doğru cevapAntropojen bozkır
Hem MEB'in EKPSS materyali hem de MEB Coğrafya 10 çalışma kitabı, ormanların tahribi sonucu ortaya çıkan bozkır örtüsüne antropojen bozkır dendiğini yazar; Yozgat çevresi ve Ergene Havzası bu tür alanlara örnektir. Alpin çayır orman üst sınırının üzerindeki ot örtüsü, psödomaki Karadeniz kıyılarındaki çalı örtüsü, garig ise makinin tahribiyle oluşan çalı topluluğudur.
-
8/15 ORTA
MGM'nin uzun yıllar istasyon ortalamalarına göre ocak ayı ortalama sıcaklığı Rize'de 6,9 °C iken Erzurum'da -9,1 °C'dir. Bu farkın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapErzurum'un yükseltisinin fazla ve denizden uzak olması
MEB kaynağına göre ocak ayında sıcaklıkların en düşük olduğu alan Erzurum-Kars platolarıdır ve bunun temel sebebi yükseltidir; ayrıca kıyıdan uzaklaştıkça karasallığın etkisiyle kışlar sertleşir, denize yakın yerlerde ise ısı değişimi yavaş olur. MGM'nin resmî istasyon verileri de bu iki değeri doğrular. Bağıl nem Rize'de düşük değil yüksektir; bakı yamaç ölçeğinde etkilidir ve bu büyüklükte bir farkı açıklamaz.
-
9/15 ORTA
Doğu Anadolu'nun yüksek kesimlerinde, orman üst sınırının üzerinde görülen ve yaz boyunca yeşil kalan ot topluluklarına ne ad verilir?
Doğru cevapDağ çayırı (alpin çayır)
MEB'in EKPSS materyaline göre ormanların yetişebildiği üst sınırdan sonra ortaya çıkan ot topluluklarına dağ çayırı (alpin çayır) denir; bunlara en fazla Doğu Anadolu Bölgesi'nde rastlanır ve yaz boyunca yeşil kaldıkları için büyükbaş hayvancılığa uygundur. MGM de Doğu Anadolu karasal ikliminde yüksek rakımlı yerlerin bitki örtüsünü çayır olarak verir. Bozkır iç kesimlerin alçak alanlarında, maki ve garig ise Akdeniz ikliminde görülür.
-
10/15 ORTA
Denizden gelen nemli hava kütlelerinin kıyıya paralel uzanan dağ yamaçları boyunca yükselip soğuması sonucu oluşan ve Karadeniz ile Akdeniz'in sıradağlarında tipik olarak görülen yağışlara ne ad verilir?
Doğru cevapOrografik (yamaç) yağış
MGM'nin meteoroloji sözlüğüne göre orografik yağmur, hava kütlesinin dağ gibi doğal engellerce yükselmeye zorlanması ve yoğunlaşması sonucu oluşur; sözlük buna örnek olarak Karadeniz ve Akdeniz bölgelerindeki sıradağlarda gözlenen yağışları verir. MEB kaynağı da aynı tanımı yapar. Konveksiyonel yağış ısınan havanın yükselmesiyle (İç Anadolu'da kırkikindi yağışları), cephesel yağış ise farklı sıcaklıktaki hava kütlelerinin karşılaşmasıyla oluşur.
-
11/15 ORTA
Türkiye kış mevsiminde, soğuk ve kuru karasal hava kütlelerini getiren hangi basınç merkezinin etkisi altına girer?
Doğru cevapSibirya termik yüksek basıncı
MEB kaynağına göre Sibirya termik yüksek basıncı kış mevsiminde etkilidir ve etkili olduğu dönemde sıcaklıklar düşer; MGM de Sibirya üzerinden gelen karasal kutupsal hava kütlesinin soğuk ve kuru olduğunu, kış aylarında sis ve ayaza yol açtığını belirtir. Basra termik alçak basıncı yaz mevsiminde etkilidir ve sıcaklıkları artırır; İzlanda dinamik alçak basıncı kışın yağışlı ve ılıman hava getirir.
-
12/15 ZOR
MGM'nin resmî istasyon ortalamalarına göre bir istasyonda aylık toplam yağış ortalaması aralık ayında 250,9 mm, temmuzda 4,7 mm, ağustosta 4,3 mm'dir. Bu istasyonun bulunduğu yerde doğal bitki örtüsü olarak aşağıdakilerden hangisi beklenir?
Doğru cevapKızılçam ormanları ve maki
Verilen değerler Antalya istasyonuna aittir ve kışı çok yağışlı, yazı neredeyse kurak geçen bir yağış rejimini, yani Akdeniz iklimini gösterir. MEB kaynağına göre Akdeniz ikliminin doğal bitki örtüsü kızılçam ormanları ile bu ormanların tahrip edildiği yerlerdeki makilerdir. Karma ormanlar her mevsim yağışlı Karadeniz ikliminde, bozkır yaz kuraklığının uzun sürdüğü karasal iç bölgelerde, dağ çayırı ise orman üst sınırının üzerinde görülür.
-
13/15 ZOR
"Geçmiş jeolojik dönemlerin iklim koşullarında ortaya çıkıp günümüz iklim koşullarına uyum sağlayarak hâlâ varlığını sürdürebilen bitki türü" tanımı aşağıdakilerden hangisine aittir?
Doğru cevapRelikt (kalıntı) bitki
MEB Coğrafya 10 çalışma kitabı bu tanımı doğrudan relikt (kalıntı) bitki için verir; EKPSS materyali de relikt bitkiyi geçmiş iklim dönemlerinden kalan, yok olduğunda yerine yenisi yetişmeyen bitki olarak tanımlar. Endemik bitki ise yeryüzünün yalnızca belirli alanlarında yetişebilen türdür; ölçüt dar yayılış alanıdır, geçmiş iklim koşulları değildir.
-
14/15 ZOR
Aşağıdaki ağaç türlerinden hangisi Türkiye'ye özgü (endemik) bir türdür?
Doğru cevapKazdağı göknarı
Orman Genel Müdürlüğü Kazdağı göknarını "endemik bir türümüz" olarak tanımlar ve asıl yayılışını Kazdağları ile Çataldağ'da yaptığını belirtir; MEB Coğrafya 10 çalışma kitabı da Kazdağı göknarını endemik bitkiler arasında sayar. Buna karşılık ıhlamur, kestane ve kayın aynı kaynaklarda endemik değil, geniş yayılışlı orman ağaçları ya da relikt (kalıntı) bitkiler arasında geçer.
-
15/15 ZOR
Kuzey Anadolu Dağları ile Toros Dağları'nın kıyıya paralel uzanmasının Türkiye ikliminde yol açtığı sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapNemli havanın dağ yamaçlarında yükselerek kıyıya bol yağış bırakması, deniz etkisinin iç kesimlere girememesi
MGM'ye göre Kuzey Anadolu Dağları ve Toros sıradağları deniz etkilerinin iç kesimlere girmesini engeller; bu yüzden iç kesimlerde karasal iklim özellikleri görülür. MEB kaynağı da dağların kıyıya paralel uzandığı Karadeniz ve Akdeniz'de nemli hava kütlelerinin iç kesimlere giremediğini, dağların denize bakan yamaçlarında yağışın arttığını belirtir. Deniz etkisinin iç kesimlere sokulduğu yer, dağların kıyıya dik uzandığı Ege Bölgesi'dir.
Kaynakça
- MEB Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, EKPSS MEBÖZEL: Türkiye'nin İklimi
- MEB EKPSS MEBÖZEL: Türkiye'nin İklimi, Bitki Örtüsü ve Toprak Tipleri
- MEB EKPSS MEBÖZEL: Türkiye'de Bitkiler
- MGM, Türkiye İklimi (Sensoy, Demircan, Ulupınar, Balta) - iklim tipleri
- MGM, 2025 Yılı Yağış Değerlendirmesi - Türkiye geneli yağış normalleri
- MGM, Sıkça Sorulan Sorular: Mahalli Rüzgâr Yön İsimleri
- MGM, Meteoroloji Sözlüğü: Orografik yağmur
- MGM, Resmî İklim İstatistikleri: Rize
- MGM, Resmî İklim İstatistikleri: Antalya
- MGM, Resmî İklim İstatistikleri: Konya
- MGM, Resmî İklim İstatistikleri: Erzurum
- MEB, Defterim - Coğrafya 10: Türkiye'nin bitki örtüsü, endemik ve relikt bitkiler
- MEB, Defterim - Coğrafya 10: Bitki örtüsü formasyonları
- MEB, Defterim - Coğrafya 10: Bitki formasyonları ve orman alt/üst sınırı
- MEB, Defterim - Coğrafya 10: Bitki örtüsü dağılışı ve orman varlığı
- MEB, Defterim - Coğrafya 10: Antropojen bozkır
- MEB, Fen Lisesi Biyoloji 10: Türkiye'nin endemik bitkileri
- MEB, Coğrafya 9 (1. Ünite): Türkiye'de etkili olan basınç merkezleri
- OGM, Haftanın Ağacı: Göknar (Kazdağı göknarı)
- OGM, Haftanın Ağacı: Kasnak Meşesi
- OGM, Haftanın Ağacı: İspir Meşesi
- OGM, Haftanın Ağacı: Kızılçam
- OGM, Haftanın Ağacı: Toros Sediri
- OGM, 2020 Türkiye Orman Varlığı (ormanlık alanın ülke alanına oranı)
- Tarım ve Orman Bakanlığı, Ormancılık İstatistikleri 2024
- Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı TVK, Anadolu Sığla Ağacı Tür İzleme Projesi
- Kaya, B. & Aladağ, C. (2009), Maki ve Garig Topluluklarının Türkiye'deki Yayılış Alanları, Selçuk Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi
Bu sayfadaki bilgiler 23 Eylül 2026 tarihinde kaynaklarıyla tek tek doğrulandı (nasıl doğruluyoruz). Hata görürsen info@bilq.app adresine yaz.