Kısaca
- Türkiye akarsuları genel olarak kısa boylu, dar havzalı ve yatak eğimi fazla akarsulardır; rejimleri düzensiz, akımları düşük, enerji potansiyelleri ise yüksektir.
- Kaynağını Türkiye'den alıp yine Türkiye sınırları içinde denize dökülen en uzun akarsu, yaklaşık 1355 kilometre ile Kızılırmak'tır.
- Türkiye'nin yüz ölçümü bakımından en büyük gölü 3712 kilometrekarelik alanıyla Van Gölü'dür ve bu gölün suları sodalıdır.
- Göller oluşumlarına göre tektonik, karstik, volkanik, buzul, set (alüvyal, kıyı, moren, volkanik, heyelan) ve karma yapılı göller olarak sınıflandırılır.
- Sularını denize ulaştırabilen akarsu havzalarına açık havza, ulaştıramayanlara kapalı havza denir; Konya, Tuz Gölü, Van Gölü, Göller Yöresi ve Akşehir-Eber kapalı havzalardandır.
- Baraj gölleri yapay set gölleridir; Fırat Nehri üzerindeki Atatürk Barajı kurulu güç, gövde dolgu hacmi ve baraj gölü büyüklüğü bakımından Türkiye'nin en büyük barajıdır.
Türkiye'nin akarsularının genel özellikleri nelerdir?
Türkiye akarsuları kısa boylu, dar havzalı, yatak eğimi fazla ve rejimi düzensiz akarsulardır. Dikdörtgene benzeyen bir yarımada olan ülkede dağlar genellikle kıyıya paralel uzandığı için Karadeniz ve Akdeniz kıyılarındaki dağlardan doğan akarsular kısa bir yol alarak denize ulaşır; kaynağını iç kesimlerden alan akarsuların ise boyları uzun, su toplama havzaları geniştir.
Yarı kurak iklim koşulları ve küçük havzalar akarsuların debisini düşürür. Buna karşılık her mevsim yağış alan Doğu Karadeniz akarsuları ile havzaları daha geniş olan Doğu Anadolu akarsularının debileri nispeten yüksektir. Arazinin genç, yüksek ve engebeli olması akarsuların derin ve dar vadilerde hızlı akmasına yol açar; bu hızlı akış bol alüvyon taşınmasını, döküldükleri yerde delta ovalarının oluşmasını ve üzerlerine çok sayıda baraj kurulmasını sağlar.
MEB'in EKPSS materyali, ortalama yükseltiden dolayı enerji potansiyeli en yüksek akarsuların Doğu Anadolu, en düşük olanların ise Marmara akarsuları olduğunu belirtir.
- Yatak eğimleri fazladır; akış hızları, aşındırma güçleri ve enerji potansiyelleri yüksektir.
- Boyları kısa, havzaları dardır.
- Denge profiline ulaşmamışlardır.
- Rejimleri düzensiz, akımları düşüktür.
- Ulaşıma elverişli değildir.
- Bol alüvyon taşıdıkları için denize döküldükleri yerlerde delta ovaları oluştururlar.
Akarsu rejimi ve beslenme kaynakları
Türkiye'de akarsu rejimlerinin düzensiz olmasının temel nedeni yağış rejiminin düzensiz olmasıdır. İlkbaharda yağışlar ve kar erimeleriyle artan su miktarı, yazın yağışların azalması ve buharlaşmanın artmasıyla düşer.
Akarsular yağmur, kar ve buz erimeleri, kaynak suları ve bazen de göl sularıyla beslenir. Yağışlar daha çok yağmur biçiminde görüldüğü için beslenmede yağmurun payı büyüktür; bu akarsularda yağış rejimi ile akım grafiği birbirine benzer. Dağlardaki kar ve buzların erimesiyle beslenen Çoruh, Fırat, Dicle ve Aras gibi Kuzeydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu akarsularının debisi ilkbahar ve yaz aylarında artar.
Batı ve Orta Toroslar'dan doğup Akdeniz'e dökülen Manavgat, Göksu ve Köprüçay gibi akarsuların bir bölümü karstik kaynaklarla beslenir. Beslenmesinde kaynak debisi belirleyici olduğu için bu akarsuların akım grafiği yıl içinde fazla değişmez, yani rejimleri daha düzenlidir. Aynı akarsuyun farklı kolları farklı kaynaklarla beslenebilir: Fırat'ın kollarından Sultan Suyu karstik kaynaktan beslenirken diğer kolları kar ve buz erimeleriyle ya da yağmur sularıyla beslenir. Kızılırmak, Yeşilırmak ve Fırat gibi büyük akarsular karma rejimlidir.
Akarsular döküldükleri yerlere göre nasıl gruplanır?
Türkiye akarsuları döküldükleri denize ya da göle göre altı grupta toplanır: Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz'e dökülenler ile Basra Körfezi ve Hazar Denizi'ne ulaşanlar. Aşağıdaki tablo MEB'in EKPSS materyalindeki başlıca akarsu listesini özetler.
Bu grupların bir bölümü ülke sınırlarını aşar. Fırat ile Dicle Basra Körfezi'ne, Aras ile Kura Hazar Denizi'ne, Çoruh ise Gürcistan toprakları üzerinden Karadeniz'e ulaşır.
| Döküldüğü yer | Başlıca akarsular |
|---|---|
| Karadeniz | Sakarya, Yenice (Filyos), Kızılırmak, Yeşilırmak, Çoruh, Bartın Çayı |
| Marmara Denizi | Susurluk (kolları: Nilüfer, Karaçay ve Kemalpaşa çayları) |
| Ege Denizi | Meriç, Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes |
| Akdeniz | Asi, Seyhan, Ceyhan, Göksu, Manavgat, Köprüçay |
| Basra Körfezi | Fırat, Dicle |
| Hazar Denizi | Aras, Kura |
Açık havza ile kapalı havza arasındaki fark nedir?
Sularını denizlere ulaştırabilen akarsuların havzasına açık havza, ulaştıramayanların havzasına kapalı havza denir. Akarsu havzaları birbirinden su bölümü çizgisiyle ayrılır. Bazı akarsuların yolculuğu denize ulaşmadan göllerde sona erer; ancak göl gideğeni yardımıyla fazla sularını denize boşaltabiliyorsa o göle dökülen akarsu da açık havzaya sahiptir. Türkiye'deki akarsuların büyük bölümü denizlere dökülür, yani açık havzadır.
MEB'in EKPSS materyali Türkiye'nin başlıca kapalı havzalarını Van Gölü, Hazar Denizi, Konya, Göller Yöresi, Tuz Gölü ve Akşehir-Eber kapalı havzaları olarak sıralar. Bu adlandırma resmî su yönetiminde de kullanılır: Tarım ve Orman Bakanlığı Su Yönetimi Genel Müdürlüğü, 49.805,34 kilometrekarelik yüz ölçümüyle Türkiye'nin yaklaşık yüzde 7'sini kaplayan alanı "Konya Kapalı Havzası" adıyla tanımlar.
- Van Gölü Kapalı Havzası
- Hazar Denizi Kapalı Havzası (Aras ve Kura)
- Konya Kapalı Havzası
- Göller Yöresi Kapalı Havzası
- Tuz Gölü Kapalı Havzası
- Akşehir-Eber Kapalı Havzaları
Türkiye'nin en uzun akarsuyu hangisidir?
Kaynağını Sivas çevresindeki iç kesimlerden alıp Karadeniz'e dökülen Kızılırmak, MEB ders kitabında "Türkiye'nin en uzun nehri" olarak yaklaşık 1355 kilometre uzunluğuyla verilir; EKPSS materyali de aynı akarsuyu "sınırlarımız içindeki en uzun akarsu" diye tanımlar. Bu ifadedeki ayrıntı önemlidir: Fırat ve Dicle Türkiye'de doğar, ama denize Türkiye sınırları dışında ulaşır.
Sınır aşan sular iki yönlüdür. Fırat, Dicle, Aras, Kura ve Çoruh Türkiye'de doğup başka bir ülkede denize ya da göle dökülür. Meriç ve Asi ise başka topraklarda doğup Türkiye sınırları içinde denize dökülür: Meriç Bulgaristan'da doğup Saros Körfezi'nden Ege Denizi'ne, Asi Lübnan'da doğup Hatay'dan Akdeniz'e ulaşır.
Türkiye göller bakımından nasıl bir ülkedir?
Türkiye göller bakımından zengin bir ülke değildir; göller ülke geneline eşit dağılmaz. Van Gölü çevresi, Tuz Gölü çevresi, Göller Yöresi (Eğirdir, Burdur, Beyşehir gibi) ve Marmara Denizi'nin güneyi (Sapanca, İznik, Uluabat, Manyas gibi) göl sayısının fazla olduğu alanlardır.
Göllerin büyüklükleri ve yükseltileri birbirinden çok farklıdır. Van Gölü 3712 kilometrekarelik yüz ölçümüyle Türkiye'nin en büyük gölüdür; Türkiye-Gürcistan sınırındaki Aktaş (Hazapin) Gölü ise 27 kilometrekaredir ve bunun yalnızca 14 kilometrekaresi sınırlar içinde kalır. Deniz kıyısındaki Çamiçi (Bafa) Gölü 2 metre yükseltide bulunurken Nemrut Volkanik Dağı üzerindeki Nemrut Gölü 2247 metre yükseltidedir.
Suların kimyasal özellikleri de değişir ve bu fark çoğu zaman gideğenle açıklanır. Fazla sularını gideğen yardımıyla denizlere ulaştırabilen Uluabat ve Beyşehir göllerinin suları tatlıdır. Buna karşılık Van Gölü'nün suları sodalı, Tuz Gölü'nün suları ise tuzludur; Tuz Gölü'nde derinliğin az olması ve yaz aylarındaki şiddetli buharlaşma, gölün yüz ölçümünün yıl içinde değişmesine yol açar.
Göller oluşumlarına göre nasıl sınıflandırılır?
Göller oluşum sürecine göre tektonik, karstik, volkanik, buzul, set ve karma yapılı göller olarak ayrılır; set gölleri de alüvyal, kıyı, moren, volkanik ve heyelan set gölleri diye alt başlıklara bölünür. Aşağıdaki tablo her türün oluşumunu ve Türkiye'den örneklerini bir arada verir.
Volkanik göllerde üç çukur tipi ayrılır: volkan ağzındaki krater, kraterin patlama ve çökmelerle genişlemiş hâli olan kaldera ve volkanik patlamalarla açılan maar. Nemrut volkanının zirvesindeki yaklaşık 9x5 kilometrelik kalderanın bir bölümünde kaldera gölü bulunur; Konya'nın Karapınar ilçesindeki Meke Gölü ise bir maarın içinden çıkan cüruf konisiyle birlikte anılır.
Bazı göllerin oluşumunda birden fazla süreç birlikte etkili olmuştur; bunlara karma yapılı göller denir. Van Gölü, Nemrut Dağı'ndan çıkan lavların tektonik bir çanağın önünü kapaması sonucu oluşmuştur. MEB ders kitabı, Göller Yöresi'ndeki Eğirdir ve Kovada göllerinin oluşumunda da tektonik ve karstik olayların birlikte etkili olduğunu belirtir; bu yüzden Eğirdir'i yalnızca 'tektonik göl' diye ezberlemek yanıltıcıdır.
| Göl türü | Oluşumu | Türkiye'den örnekler |
|---|---|---|
| Tektonik | Tektonik hareketlerle oluşan çanakların sularla dolması | Tuz, Beyşehir, Burdur, İznik, Sapanca, Manyas, Uluabat, Akşehir, Eber, Hazar (Elazığ) |
| Karstik | Eriyebilen kayaçlarda çözünme ve çökmeyle oluşan çukurların dolması | Göller Yöresi ve Batı Toroslar'da; EKPSS materyali Suğla, Kestel, Avlan ve Kızılören'i sayar |
| Volkanik | Krater, kaldera ve maar çukurlarının sularla dolması | Nemrut (kaldera), Meke (maar), Gölcük |
| Buzul (sirk) | Buzul aşındırmasıyla oluşan çukurlarda buzların erimesi | Uludağ, Kaçkar Dağları ve Buzul Dağı'ndaki göller (Aynalı Göl gibi) |
| Alüvyal set | Akarsuyun taşıdığı alüvyonların önü kapaması | Çamiçi (Bafa), Eymir, Mogan, Köyceğiz |
| Kıyı set (lagün) | Koy veya körfez önünün dalga ve akıntı malzemesiyle kapanması | Büyükçekmece, Küçükçekmece, Durusu (Terkos), Akyatan |
| Volkanik set | Volkanik malzemenin bir çukurluğun önünü kapaması | Nazik, Erçek, Balık, Çıldır, Haçlı (EKPSS bu listeye Van'ı da katar; MEB Van'ı karma yapılı sayar) |
| Heyelan set | Heyelanın vadi önünü kapatması | Abant, Sera, Tortum (EKPSS ayrıca Uzungöl, Yedigöller ve Borabay'ı sayar) |
| Moren set | Buzulların taşıdığı morenlerin vadi önünde birikmesi | Yüksek dağlardaki buzul vadilerinde |
| Karma yapılı | Birden fazla sürecin birlikte etkili olması | Van Gölü (Nemrut lavları + tektonik çanak); MEB ayrıca Eğirdir ve Kovada'yı sayar |
| Yapay set (baraj) | Akarsu vadisinin insan yapımı setlerle kapatılması | Keban, Atatürk, Hirfanlı, Karakaya, Deriner |
Barajlar hangi akarsular üzerinde kurulmuştur?
Türkiye'nin büyük barajları, başta Fırat, Dicle, Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya, Seyhan, Ceyhan ve Çoruh olmak üzere akımı yüksek akarsular üzerinde kurulmuştur. Baraj gölleri, akarsu vadilerinin insan eliyle yapılan setlerle kapatılması sonucu oluşan yapay set gölleridir; elektrik enerjisi üretmek, içme ve sulama suyu sağlamak, taşkından korunmak gibi amaçlarla yapılırlar. Aşağıdaki tablo MEB kaynaklarında sayılan başlıca barajları kuruldukları akarsuya göre gösterir.
Fırat üzerindeki Atatürk Barajı, DSİ'ye göre elektrik kurulu gücü, gövde dolgu hacmi ve baraj gölü büyüklüğü bakımından Türkiye'nin ve Avrupa'nın en büyük barajıdır; 817 kilometrekarelik baraj gölü, Van Gölü ve Tuz Gölü gibi doğal göllerin ardından Türkiye'nin en büyük üçüncü gölü durumundadır. Dicle üzerindeki Ilısu Barajı, DSİ'nin açılış duyurusuna göre kurulu güç bakımından Atatürk, Karakaya ve Keban barajlarından sonra Türkiye'nin dördüncü büyük hidroelektrik santralidir. Çoruh üzerindeki Yusufeli Barajı ise 275 metrelik gövde yüksekliğiyle Türkiye'nin en yüksek barajıdır.
| Akarsu | Başlıca barajlar |
|---|---|
| Fırat | Keban, Karakaya, Atatürk, Birecik, Karkamış |
| Dicle | Kralkızı, Ilısu, Batman, Dicle, Devegeçidi |
| Kızılırmak | Hirfanlı, Kesikköprü, Derbent, Altınkaya, Kapulukaya |
| Yeşilırmak | Almus, Hasan Uğurlu, Suat Uğurlu, Kılıçkaya |
| Sakarya | Sarıyar (Hasan Polatkan), Gökçekaya, Porsuk, Kurtboğazı |
| Seyhan | Seyhan, Çatalan |
| Ceyhan | Sır, Aslantaş, Menzelet, Kartalkaya |
| Gediz | Demirköprü |
| Büyük Menderes | Kemer, Adıgüzel |
| Manavgat | Oymapınar |
| Çoruh | Deriner, Borçka, Muratlı, Yusufeli |
| Aras | Arpaçay |
Akılda tutma kodlamaları
Uzun listeleri sınavda hatırlamak için baş harflerden kurulmuş ezber kısayolları.
- Van'ın KONuğu TUZlu GÖLde AKşam HAzırladı
- Kapalı havzalar: Van = Van Gölü Kapalı Havzası, KON = Konya Kapalı Havzası, TUZ = Tuz Gölü Kapalı Havzası, GÖL = Göller Yöresi Kapalı Havzası, AK = Akşehir-Eber Kapalı Havzaları, HA = Hazar Denizi Kapalı Havzası.
- BEN Çok Haklıyım
- Volkanik set (lav seti) gölleri: B = Balık, E = Erçek, N = Nazik, Ç = Çıldır, H = Haçlı.
- Heyelanda AST kaldı
- Heyelan set gölleri: A = Abant (Bolu), S = Sera (Trabzon), T = Tortum (Erzurum). EKPSS materyali aynı gruba Uzungöl, Yedigöller ve Borabay'ı da katar.
- Fırat'ta üç K ile A ve B
- Fırat Nehri üzerindeki barajlar: üç K = Keban, Karakaya, Karkamış; A = Atatürk; B = Birecik.
- Dicle'de KIB ve iki D
- Dicle Nehri üzerindeki barajlar: K = Kralkızı, I = Ilısu, B = Batman, iki D = Dicle ve Devegeçidi.
Sınav ipuçları
- Kızılırmak, kaynağını Türkiye'den alıp yine Türkiye sınırları içinde denize dökülen en uzun akarsudur. Fırat ve Dicle de Türkiye'de doğar, ama denize ülke sınırları dışında ulaşır.
- Baraj gölleri doğal göl değildir; oluşum sınıflandırmasında yapay set gölü sayılırlar.
- Van Gölü karma yapılı bir göldür: Nemrut Dağı'ndan çıkan lavlar tektonik bir çanağın önünü kapatmıştır. Yalnızca "tektonik göl" diye ezberlemek soruda yanıltır.
- Karstik kaynaklarla beslenen Manavgat, Göksu ve Köprüçay'ın akımı yıl içinde fazla değişmez; "düzenli rejim" sorusunun cevabı çoğu zaman karstik beslenmedir.
- Gideğeni olan göllerin (Uluabat, Beyşehir) suyu tatlıdır; Van Gölü'nün suyu sodalı, Tuz Gölü'nün suyu tuzludur.
- Krater volkan ağzındaki çukur, kaldera bu çukurun patlama ve çökmelerle genişlemiş hâli, maar ise volkanik patlamayla açılan çanaktır. Nemrut Gölü kaldera gölüdür.
- "Acıgöl" adını iki ayrı göl taşır: Denizli–Afyonkarahisar sınırındaki Acıgöl tektonik, Konya-Karapınar'daki Acıgöl ise volkanik kökenli (maar) bir göldür. Soruda il adı verilmediyse tek bir tür ezberlemeye kalkma; Karapınar'ın kesin volkanik örneği Meke Gölü'dür.
- Hazar'ın adında "deniz" geçse de o bir göldür; MEB ders kitabı ona "Hazar Gölü", havza haritasında da "Hazar Gölü Havzası" der. Bu yüzden oraya dökülen Aras ve Kura kapalı havza sayılır.
Test: Türkiye'nin Akarsuları ve Gölleri
Şıkka dokun; doğru cevap ve açıklaması açılır. Sorular kolaydan zora.
-
1/15 KOLAY
Kaynağını Türkiye'den alıp yine Türkiye sınırları içinde denize dökülen en uzun akarsu hangisidir?
Doğru cevapKızılırmak
MEB ders kitabı, kaynağını iç kesimlerden (Sivas) alıp Karadeniz'e dökülen Kızılırmak'ı yaklaşık 1355 kilometreyle Türkiye'nin en uzun nehri olarak verir; EKPSS materyali de onu "sınırlarımız içindeki en uzun akarsu" diye tanımlar. Fırat Türkiye'de doğar ama Basra Körfezi'ne ulaştığı için denize dökülüşü ülke dışındadır; Sakarya ve Yeşilırmak ise Kızılırmak'tan kısadır.
-
2/15 KOLAY
Yüz ölçümü bakımından Türkiye'nin en büyük gölü aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapVan Gölü
MEB ders kitabına göre Van Gölü 3712 kilometrekarelik yüz ölçümüyle Türkiye'nin en büyük gölüdür. DSİ de Atatürk Baraj Gölü'nü tanıtırken onu "Van Gölü ve Tuz Gölü gibi doğal göllerin ardından ülkemizin en büyük üçüncü gölü" diye niteleyerek aynı sıralamayı verir. Tuz Gölü ikinci sıradadır; Beyşehir ve Sapanca gölleri ise Van Gölü'nün yanında çok küçük kalır.
-
3/15 KOLAY
Atatürk Barajı hangi akarsu üzerinde kurulmuştur?
Doğru cevapFırat
MEB ders kitabı Atatürk Barajı'nı Fırat Nehri üzerindeki barajlar arasında sayar; DSİ de barajın Fırat sularından ilk kez sulama maksatlı yararlanma imkânı sağladığını belirtir. Dicle üzerinde Kralkızı, Ilısu, Batman ve Devegeçidi; Kızılırmak üzerinde Hirfanlı ve Altınkaya; Seyhan üzerinde Seyhan ve Çatalan barajları bulunur.
-
4/15 KOLAY
Tuz Gölü oluşumuna göre hangi göl türüne örnektir?
Doğru cevapTektonik göl
MEB ders kitabı, Anadolu'nun oluşumu sırasında tektonik hareketlerle meydana gelen çanaklara suların dolmasıyla tektonik göllerin oluştuğunu belirtir ve Tuz Gölü'nü bu göllerden biri olarak verir; EKPSS materyali de Tuz Gölü'nü tektonik göller listesinde sayar. Volkanik göller krater, kaldera ve maar çukurlarında; buzul gölleri yüksek dağlardaki buzul çukurlarında; heyelan set gölleri ise heyelanın vadi önünü kapatmasıyla oluşur.
-
5/15 KOLAY
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye akarsularının genel özelliklerinden biri değildir?
Doğru cevapRejimleri düzenlidir.
MEB kaynakları Türkiye akarsularının rejimlerinin düzensiz olduğunu belirtir: yağış rejiminin düzensizliği nedeniyle ilkbaharda artan su miktarı yazın düşer. Buna karşılık boyların kısa, havzaların dar olması, yatak eğimine bağlı yüksek enerji potansiyeli ve yarı kurak koşullarla küçük havzalardan kaynaklanan düşük akım, Türkiye akarsularının bilinen özellikleridir.
-
6/15 ORTA
Manavgat ve Köprüçay gibi Akdeniz'e dökülen bazı akarsuların akımının yıl içinde fazla değişmemesi öncelikle aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
Doğru cevapKarstik kaynaklarla beslenmeleriyle
MEB ders kitabına göre kaynak sularıyla beslenen akarsuların akım grafiği yıl içinde çok fazla değişmez ve Batı ile Orta Toroslar'dan doğan Manavgat, Göksu, Köprüçay gibi akarsular karstik kaynaklarla beslenir; EKPSS materyali de Köprü Çayı ve Manavgat Çayı için "karstik kaynaklarla beslendiği için düzenli rejimlidir" der. Kar ve buz erimeleriyle beslenen Çoruh, Fırat, Dicle ve Aras'ın debisi ilkbahar ve yazın belirgin biçimde artar, yani rejimleri düzensizdir.
-
7/15 ORTA
Büyük Menderes'in taşıdığı alüvyonların eski bir körfezin ağzını kapatmasıyla oluşan Çamiçi (Bafa) Gölü hangi göl türüne örnektir?
Doğru cevapAlüvyal set gölü
MEB ders kitabı Çamiçi (Bafa) Gölü'nü, eski Latmos Körfezi'nin ağız kısmının Büyük Menderes'in getirdiği alüvyonlarla kapanması sonucu oluşmuş bir alüvyal set gölü olarak anlatır; EKPSS materyali de Bafa'yı alüvyon set gölleri arasında sayar. Kıyı set gölleri dalga ve akıntı malzemesiyle, volkanik set gölleri lav ve tüflerle kapanan çukurlarda oluşur; karstik göller ise kayaç çözünmesiyle meydana gelir.
-
8/15 ORTA
Büyükçekmece, Küçükçekmece ve Durusu (Terkos) gölleri oluşumlarına göre hangi gruba girer?
Doğru cevapKıyı set (lagün) gölleri
MEB ders kitabına göre İstanbul kıyılarındaki Büyükçekmece, Küçükçekmece ve Durusu (Terkos) gölleri, koy veya körfez önünün dalga ve akıntıların getirdiği materyalle kapanması sonucu oluşan kıyı set göllerine örnektir; EKPSS materyali de bunları kıyı set (lagün) gölleri başlığı altında verir. Alüvyal set göllerinde seti akarsu alüvyonları oluşturur; tektonik göller çanak çökmesiyle, karstik göller kayaç erimesiyle meydana gelir.
-
9/15 ORTA
Aşağıdaki akarsulardan hangisi Türkiye'de doğup başka bir ülke toprağından denize dökülür?
Doğru cevapÇoruh
MEB ders kitabı Fırat, Dicle, Aras, Kura ve Çoruh'u Türkiye'de doğup başka bir ülkede denize ya da göle dökülen akarsular arasında sayar; EKPSS materyali de Çoruh için "Gürcistan'dan Karadeniz'e dökülür" der. Meriç Bulgaristan'da, Asi ise Lübnan'da doğup Türkiye sınırları içinde denize ulaşır; Sakarya hem doğduğu hem döküldüğü yer bakımından Türkiye içindedir.
-
10/15 ORTA
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'deki kapalı havzalardan biridir?
Doğru cevapKonya Havzası
Kapalı havza, sularını denize ulaştıramayan havzadır. MEB'in EKPSS materyali Türkiye'nin başlıca kapalı havzalarını Van Gölü, Hazar Denizi, Konya, Göller Yöresi, Tuz Gölü ve Akşehir-Eber olarak sıralar; Tarım ve Orman Bakanlığı Su Yönetimi Genel Müdürlüğü de bu alanı resmî olarak "Konya Kapalı Havzası" adıyla tanıtır. Seyhan, Sakarya ve Yeşilırmak havzalarının suları denize ulaştığı için bunlar açık havzadır.
-
11/15 ORTA
Abant, Sera ve Tortum gölleri oluşumlarına göre hangi göl türüne örnektir?
Doğru cevapHeyelan set gölleri
MEB ders kitabı Abant (Bolu), Sera (Trabzon) ve Tortum (Erzurum) göllerini Türkiye'nin başlıca heyelan set gölleri olarak verir; EKPSS materyali de heyelan sonucu vadi önlerinin kapanmasıyla oluşan göller arasında aynı üçünü sayar. Buzul gölleri yüksek dağlardaki buzul çukurlarında, kıyı set gölleri kıyı kordonlarının arkasında, volkanik göller ise krater, kaldera ve maar çukurlarında oluşur.
-
12/15 ZOR
Van Gölü'nün oluşumu için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Doğru cevapNemrut Dağı'ndan çıkan lavların tektonik bir çanağın önünü kapatmasıyla oluşmuş karma yapılı bir göldür.
MEB ders kitabı, oluşumunda birden fazla etken bulunan göllere karma yapılı göller dendiğini belirtir ve örnek olarak Van Gölü'nü verir: "Van Gölü, Nemrut Dağı'ndan çıkan lavların tektonik bir çanağın önünü kapaması sonucu oluşmuştur." EKPSS materyalindeki doğru-yanlış uygulaması da "Van Gölü karma oluşumlu bir göldür" ifadesini doğru olarak işaretler. Karstik göller kayaç erimesiyle, sirk gölleri buzul aşındırmasıyla, lagünler ise kıyı kordonlarının arkasında oluşur.
-
13/15 ZOR
Konya'nın Karapınar ilçesindeki Meke Gölü (Meke Tuzlası) oluşumuna göre aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevapVolkanik kökenli bir göldür.
MEB ders kitabı Meke Gölü'nü (Konya) Nemrut ve Gölcük ile birlikte volkanik göller arasında sayar. MTA'nın Karapınar Volkanik Alanı sayfası da bu alanda maarların ve cüruf konilerinin baskın volkan tipi olduğunu, Meke Gölü'nün ise "bir maarın içerisinden çıkan cüruf konisi" ile nazar boncuğunu andırdığını belirtir. Obruk gölleri karstik erime boşluklarının çökmesiyle, alüvyal set gölleri akarsu alüvyonlarıyla, sirk gölleri ise buzul aşındırmasıyla oluşur.
-
14/15 ZOR
Bitlis'teki Nemrut Gölü, volkanik göllerin hangi alt türüne örnektir?
Doğru cevapKaldera gölü
MEB ders kitabı kaldera gölünü, kraterlerin patlama ve çökmelerle genişlemesi sonucu oluşan çanaklarda suların birikmesi diye tanımlar ve Nemrut'u bu göllere örnek gösterir. MTA da Nemrut volkanının zirvesindeki yaklaşık 9x5 kilometrelik kalderanın bir kısmında kaldera gölü bulunduğunu yazar. Krater gölü volkan ağzındaki dar çukurda, maar gölü volkanik patlamalarla açılan çanakta, lav seti gölü ise lavların bir vadinin önünü kapatmasıyla oluşur.
-
15/15 ZOR
Aşağıdaki baraj-akarsu eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
Doğru cevapHirfanlı Barajı - Yeşilırmak
MEB kaynaklarına göre Hirfanlı Barajı Kızılırmak üzerindedir; Yeşilırmak üzerindeki barajlar Almus, Hasan Uğurlu, Suat Uğurlu ve Kılıçkaya'dır. Diğer eşleştirmeler doğrudur: Demirköprü Gediz, Aslantaş Ceyhan, Oymapınar ise Manavgat üzerinde kurulmuştur.
Kaynakça
- MEB, Coğrafya 10 Ders Kitabı, 1. Ünite: Göller ve oluşumlarına göre sınıflandırma şeması (s. 76)
- MEB, Coğrafya 10 Ders Kitabı, 1. Ünite: Su kaynakları, göl türleri (s. 77)
- MEB, Coğrafya 10 Ders Kitabı, 1. Ünite: Türkiye'nin gölleri (s. 86)
- MEB, Coğrafya 10 Ders Kitabı, 1. Ünite: Göllerin oluşumlarına göre sınıflandırılması (s. 87)
- MEB, Coğrafya 10 Ders Kitabı, 1. Ünite: Baraj gölleri (s. 88)
- MEB, Coğrafya 10 Ders Kitabı, 1. Ünite: Türkiye'nin akarsuları ve barajlar (s. 89)
- MEB, Coğrafya 10 Ders Kitabı, 1. Ünite: Akarsuların beslenme kaynakları (s. 90)
- MEB, Coğrafya 10 Ders Kitabı, 1. Ünite: Akarsu havzaları (s. 91)
- MEB Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri GM, EKPSS Coğrafya: Türkiye'nin Yeryüzü Şekilleri (s. 66-73)
- DSİ, "32 yaşındaki Atatürk Barajı'ndan ekonomiye dev katkı"
- DSİ, "Dünyanın en uzun barajı Ilısu 2 bin metrelik kurdele ile açıldı"
- DSİ, "Türk mühendisliğinin zirvesi: Yusufeli Barajı ve HES hizmete alındı"
- MTA, TurkVolc: Nemrut Dağı
- MTA, TurkVolc: Karapınar Volkanik Alanı
- Tarım ve Orman Bakanlığı Su Yönetimi Genel Müdürlüğü, Konya Kapalı Havzası
- Kültür Portalı, Acı Göl (Çardak Gölü) — Denizli
- Kültür Portalı, Hazar Gölü — Elazığ
Bu sayfadaki bilgiler 23 Eylül 2026 tarihinde kaynaklarıyla tek tek doğrulandı (nasıl doğruluyoruz). Hata görürsen info@bilq.app adresine yaz.