Cumhuriyet Nasıl İlan Edildi? 29 Ekim 1923'ün Hikâyesi

Mustafa Kemal Paşa, Ankara, Aralık 1922

Beş gün sonra aynı fotoğrafçı, Mustafa Kemal Paşa'yı da renkli olarak çekti. O sırada Kurtuluş Savaşı kazanılmış, saltanat kaldırılmıştı. Ama devletin yönetim şekline henüz Cumhuriyet adı verilmemişti.

Hikâye üç buçuk yıl önce başlıyor. 23 Nisan 1920'de Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı. Kurtuluş Savaşı, bu Meclis'in önderliğinde kazanıldı.

Yirmi Ocak 1921'de kabul edilen Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, yürütme ve yasama yetkisini milletin tek ve gerçek temsilcisi olan Meclis'te topluyordu. Ama Cumhuriyet kelimesi bu metinde geçmiyordu.

Ankara, Aralık 1922

Bu bilinçli bir sessizlikti. Mustafa Kemal, Nutuk'ta bu fikri açıkça söylemekte sakınca gördüklerini yazar. Devlet, adı anılmadan, her an Cumhuriyete doğru yürüyen bir şekilde yönetiliyordu.

Bu fotoğraf İstanbul'da, otuz Ekim 1922'de çekildi. İki gün sonra, bir Kasım'da Meclis saltanatı kaldırdı. 600 yılı aşkın Osmanlı saltanatı sona ermişti.

24 Temmuz 1923'te Lozan Barış Antlaşması imzalandı. Türk heyetinin başında İsmet Paşa vardı. Yeni devletin bağımsızlığı uluslararası bir antlaşmayla kabul edildi.

Rauf Bey ve Mustafa Kemal Paşa, Aralık 1922

Bu fotoğrafta Mustafa Kemal Paşa'nın yanında, o günlerin hükümet başkanı Rauf Bey duruyor. Rauf Bey, Ağustos 1923'te bu görevden çekilecekti. On ay sonra ikisi, büyük bir siyasi bunalımda ayrı yerlerde olacaktı.

Ekim 1923. Bunalımın kıvılcımı 25 Ekim'de çaktı. Fırka toplantısında, o sırada İstanbul'da bulunan Rauf Bey, Meclis ikinci başkanlığına aday gösterildi. Mustafa Kemal Paşa buna karşıydı.

Rauf Bey, Ağustos 1923'te bu görevden çekilecekti.

Mustafa Kemal Paşa bakanları Çankaya'da topladı ve istifa etmelerini istedi. Bir şart daha kondu: Meclis eski bakanlardan birini yeniden seçerse, o kişi yine istifa edecek, yeni hükümete girmeyecekti.

Ankara Kalesi, Aralık 1922

Amacını Nutuk'ta açıkça yazar. Hükümeti kurmayı rakiplerine bırakıyorlardı, ama kuramayacaklarından emindiler. Kurulamazsa, kendisi müdahale edecek ve meseleyi kökünden çözecekti.

27 Ekim'de bakanların istifası Meclis'te okundu. Yeni bakanlar seçilene kadar eski bakanların işleri yürütmesi kararlaştırıldı. Ama yeni bir liste üzerinde bir türlü anlaşılamadı.

Nutuk'a göre bakanlık isteyen o kadar çoktu ki, listeyi hazırlayanlar içinden çıkamadı. Rauf Bey ise o günlerde İstanbul'daydı. 28 Ekim sabahı, İstanbul gazetecileri onunla Kalamış'taki köşkünde görüştü.

Çankaya, Aralık 1922

28 Ekim akşamı Mustafa Kemal Paşa, bazı arkadaşlarını Çankaya'da yemeğe alıkoydu. Aralarında İsmet Paşa, Kâzım Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa ve Halit Paşa vardı.

Nutuk'ta o yemeği tek bir cümleyle anlatır: Yemek esnasında, yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz, dedim. Bu söz bugün çoğu zaman Efendiler diye başlayan bir cümleyle aktarılır. Nutuk'taki hâli ise bu.

Misafirler gittikten sonra Çankaya'da yalnız İsmet Paşa kaldı. İkisi birlikte bir kanun taslağı hazırladı. Taslak, 1921 tarihli Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun birinci, üçüncü, sekizinci ve dokuzuncu maddelerine dokunuyordu.

Birinci Meclis'in girişi, Aralık 1922

29 Ekim sabahı saat onda, Halk Fırkası grubu toplandı. Mustafa Kemal Paşa henüz orada değildi. Bir mebus, seçilecek hükümetin en fazla bir ay dayanacağını söyledi. Grup, sorunu çözmesi için Mustafa Kemal Paşa'yı görevlendirdi.

Gruba gelen Mustafa Kemal Paşa kısa bir süre istedi. Nutuk'taki ifadesiyle: Bana bir saat kadar müsaade buyurun.

Gruba gelen Mustafa Kemal Paşa kısa bir süre istedi.

Saat 13 buçukta grup yeniden toplandı ve teklif açıklandı. Herkes aynı fikirde değildi. Bir mebus, anayasanın öyle bir kalemde değiştirilemeyeceğini söyledi. Bir başkası, bu teklifle bunalımın çözülemeyeceğini savundu.

Mebuslar, Birinci Meclis, Aralık 1922

Ama o günün en akılda kalan sözünü Abdurrahman Şeref Bey söyledi: Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir dedikten sonra, kime sorarsanız sorun, bu Cumhuriyettir. Doğan çocuğun adıdır. Teklif, grupta önce bütün olarak, sonra madde madde kabul edildi.

Akşam saat altıda Meclis toplandı. Oturumu İkinci Reis Vekili İsmet Paşa yönetiyordu. Önce başka işler görüşüldü. Bir gece önce Çankaya'daki yemekte bulunan Kemalettin Sami Paşa ve Halit Paşa, bu oturumda milletvekili yemini etti.

Sonra yeni doktorların iki yıllık mecburi hizmetini düzenleyen kanun ele alındı. İlk maddesi kabul edildi. Ve hemen ardından gündeme Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun bazı maddelerini değiştiren teklif geldi.

Resimli Gazete, 3 Kasım 1923

Kanunun birinci maddesi, bugünkü Türkçeyle şöyle diyordu: Egemenlik, kayıtsız şartsız milletindir. Yönetim usulü, halkın kendi kaderini bizzat ve fiilen yönetmesi esasına dayanır. Türkiye Devleti'nin hükümet şekli, Cumhuriyettir.

Maddeler oylanmadan önce kürsüye Konya mebusu Eyüp Sabri Efendi çıktı ve şöyle dedi: Bu kelimeye bugün değil, daha mektep sıralarında âşık olmuştum. Salondan yaşa sesleri yükseldi. Birinci madde kabul edildiğinde salonda Yaşasın Cumhuriyet sesleri yükseldi. Biraz sonra bir mebus, salonu üç kez Yaşasın Cumhuriyet demeye çağırdı. Tutanak bunu da kaydetti.

Kanun el kaldırılarak, oybirliğiyle kabul edildi. Salondan müttefikan sesleri yükseldi. Nutuk'a göre saat sekiz buçuktu. Hemen ardından Doktor Fikret Bey seslendi: Reis Bey, bir madde unuttuk. Bu kanunu kim uygulayacak? Salonda gürültü koptu.

Mustafa Kemal Paşa, Aralık 1922

Ardından Cumhurbaşkanı seçimine geçildi. Oylama yoklama usulüyle, gizli oyla yapıldı. Sonucu İsmet Paşa açıkladı: oylamaya katılan 158 üyenin tamamı, Gazi Mustafa Kemal Paşa'yı Cumhurbaşkanı seçti.

Gazi kürsüden teşekkür etti. Kendinden bu aciz arkadaşınız diye söz edince, salondan estağfurullah, hakkınızdır sesleri yükseldi. Sözlerini şöyle bitirdi: Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır. Oturum, okunan bir duayla, saat dokuzda kapandı.

Oturum, okunan bir duayla, saat dokuzda kapandı.

Meclis, Cumhuriyetin ilanı şerefine 101 pare top atılmasına karar verdi. Ama dönemin bir gazetesine göre Ankara'da toplar hazır değildi. Mustafa Kemal Paşa gülerek topları sorduğunda, Millî Müdafaa Vekili Kâzım Paşa şu cevabı verdi: Top getirtemezdim, Meclis tehdit edildi denebilirdi. Toplar sonradan getirildi.

İstanbul, Ocak 1923

Haber aynı gece bütün memlekete bildirildi. Nutuk'a göre İstanbul Kumandanı Şükrü Naili Paşa telgrafı bir ziyafette aldı ve önce sofradakilere okudu. Gazetelere göre İstanbul'da toplar sabaha karşı atıldı. Bazı İstanbullular, sesleri bir saldırı sandı.

Ertesi gün İsmet Paşa Cumhuriyetin ilk başbakanı oldu. Kurduğu hükümet, Meclis'ten 166 oyun tamamıyla güvenoyu aldı. Ve Meclis, doktor kanununa kaldığı yerden devam etti.

Herkes sevinmedi. O günlerde Ankara'da bulunmayan bazı isimler, kendilerine haber verilmeden Cumhuriyet ilan edildiği için kırıldı. İstanbul basınında da eleştiriler çıktı. Ama yeni devletin adı artık konmuştu.

Atatürk, İsmet Paşa ve Fevzi Paşa, 1920'lerin sonu

Bir buçuk yıl sonra, 19 Nisan 1925'te kabul edilen bir kanunla, 29 Ekim millî bayram oldu. Bu fotoğrafta Atatürk, İsmet Paşa ve Fevzi Paşa'yla birlikte Meclis'ten çıkıyor.

Cumhuriyetin ilan edildiği bina bugün Ankara Ulus'ta, Kurtuluş Savaşı Müzesi olarak ziyaret edilebiliyor. O akşam kabul edilen ilke ise anayasamızın ilk maddesinde duruyor: Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.

Doktor kanununun görüşmeleri arasında, oybirliğiyle, alkışlarla ilan edilen Cumhuriyet bugün 103 yaşında. O gece doğan çocuğun adı hâlâ aynı. Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun.