Göbeklitepe Tarihi Neden Değiştirdi? Tepenin Hikâyesi

Ama bu tepe doğanın eseri değil. Yaklaşık 300 metre çapındaki bu yükselti, binlerce yıl boyunca insan eliyle biriken toprak ve taştan oluşuyor. Ve altında bir şey saklı.

1963'te, İstanbul ve Chicago üniversitelerinden bir ekip bölgede yüzey araştırması yaptı. Ekip, Halet Çambel ve Robert Braidwood yönetimindeydi. Tepede çakmaktaşı parçaları ve kırık kireçtaşı levhalar buldular.

Çakmaktaşlarının çok eski olduğunu not ettiler, ama levhaların önemini kaçırdılar. Kırık taşları, tepeye sonradan kurulmuş bir İslam dönemi mezarlığının mezar taşları sandılar. Göbeklitepe otuz yıl boyunca neredeyse unutuldu.

1994'te, Alman Arkeoloji Enstitüsü'nden Klaus Schmidt eski raporları okuyup tepeye geldi. Yerdeki taşlara bakınca bunların mezar taşı olmadığını anladı. Bunlar, toprağın altına gömülü dev dikilitaşların başlarıydı.

Ertesi yıl Şanlıurfa Müzesi ile birlikte kazılar başladı. Toprak kaldırıldıkça yuvarlak yapılar ortaya çıktı. Duvarlarına T biçimli taş sütunlar yerleştirilmişti, ortalarında da karşılıklı duran iki büyük dikilitaş vardı.

Sonra tarihlendirme sonuçları geldi. En eski katmanlar Milattan Önce 9.600 civarına uzanıyordu. Yani yaklaşık 11.600 yıl önceye. Göbeklitepe, son buzul çağının hemen ardından inşa edilmişti.

Bunu bir ölçekle düşünelim. Stonehenge'in ilk evresi Milattan Önce 3.000 civarına, Giza'daki Büyük Piramit ise 2.560 civarına tarihleniyor. Göbeklitepe, ikisinden de 6.000 yıldan fazla eski.

O dönemde insanlar nasıl yaşıyordu? Tarım da hayvancılık da henüz başlamamıştı. İnsanlar avcı toplayıcıydı. Ceylan ve yaban eşeği avlıyor, yabani tahıl, meyve ve yemiş topluyorlardı.

Göbeklitepe, ikisinden de 6.000 yıldan fazla eski.

Çanak çömlek yoktu. Metal yoktu. Tekerlek de yazı da yoktu. Ellerindeki en keskin alet, çakmaktaşından yontulmuş bıçaklar ve uçlardı. Bütün bu yapıyı, taştan aletlerle kurdular.

Arkeologların uzun süre kabul ettiği sıra şuydu. Önce tarım gelir. Tarım fazla yiyecek ve yerleşik köyler doğurur. İnsanlar büyük anıtlar yapacak zamanı ve örgütlenmeyi ancak bundan sonra bulur.

Göbeklitepe bu sırayı bozdu. Tarım başlamadan önce yaşayan insanlar, tonlarca ağırlıktaki taşları kayadan çıkarıp yonttu, taşıdı ve dikti. Bilinen en eski anıtsal yapılardan biri, tarımdan önce gelmişti.

Taşlar tepenin hemen yanındaki kireçtaşı yataklarından çıkarıldı. Ocakta bugün hâlâ yarım kalmış bir dikilitaş yatıyor. Yaklaşık yedi metre uzunluğunda ve kayadan hiç ayrılamamış.

Yerine dikilen en büyük taşlar yaklaşık beş buçuk metre boyunda ve on tona yakın ağırlıkta. Nasıl taşındıkları kesin bilinmiyor. Ama metal ve tekerlek olmadan, bunun için ip, kaldıraç ve çok sayıda insanın birlikte çalışması gerekiyordu.

Taşların yüzeyi boş değil. Üzerlerine tilkiler, yaban domuzları, yılanlar, akbabalar, turnalar ve akrepler oyulmuş. Bazıları öyle derin işlenmiş ki, sanki taşın içinden çıkmaya çalışıyor.

En ünlülerinden biri 43 numaralı dikilitaş. Üstünde kanatlarını açmış bir akbaba, altında bir akrep ve başı olmayan bir insan figürü var. Araştırmacılar bu sahneyi ölüm ve ölülerle ilgili inançlara bağlıyor.

Yapıların ortasındaki büyük taşlara yakından bakınca bir şey daha fark ediliyor. Yanlarında dirsekten bükülmüş kollar, önde birleşen eller, belde bir kemer ve kemerden sarkan bir tilki postu var. Bu taşlar aslında devasa, stilize insan bedenleri.

Kimi temsil ettikleri ise bilinmiyor. Ataları mı, ruhları mı, yoksa tanrısal varlıkları mı? Taşlarda semboller var ama yazı yok. Bu yüzden bu soruyu taşların kendisi cevaplayamıyor.

Bu taşlar aslında devasa, stilize insan bedenleri.

Klaus Schmidt Göbeklitepe'yi bir buluşma ve tören yeri olarak yorumladı. Ona atfedilen ünlü söz de buradan geliyor: önce tapınak geldi, sonra şehir. Ona göre burada kimse yaşamıyordu, insanlar uzaklardan toplanmak için geliyordu.

Schmidt, Göbeklitepe'nin bütün dünyada tanınmasını sağladı. 2014'te, 61 yaşındayken hayatını kaybetti. Kazılar Alman Arkeoloji Enstitüsü ve Türk ekipleriyle sürdü.

Yeni kazılar tabloyu değiştirdi. Tepede yağmur suyu toplayan sarnıçlar, ev olarak yorumlanan yapılar ve çok sayıda öğütme taşı bulundu. Yani insanlar burada yalnızca toplanmıyordu. Burada yaşıyorlardı da.

Bugün araştırmacıların çoğu Göbeklitepe'yi, güçlü bir tören yönü olan bir yerleşim olarak görüyor. Tapınak fikri tamamen çökmedi. Ama tek başına bu yeri anlatmaya yetmiyor.

Yapıların nasıl toprak altında kaldığı da tartışmalı. Schmidt onların bilerek gömüldüğünü düşünüyordu. Yeni çalışmalar ise yamaçtan kayan toprağın yapıları zamanla doldurduğunu, insanların da onları onarıp yeniden düzenlediğini gösteriyor.

Göbeklitepe bir soruyu daha gündeme getirdi. 1997'de yapılan bir genetik çalışma, siyez buğdayının ilk evcilleştirildiği yer olarak yakındaki Karacadağ'ı işaret etti. Bu sonuç bugün hâlâ tartışılıyor.

Bazı araştırmacılar şöyle düşünüyor. Büyük taşları dikmek için toplanan kalabalıkları doyurmak gerekiyordu. Yabani tahıla artan ihtiyaç, zamanla tarıma giden yolu açmış olabilir. Ama bu bir hipotez. Göbeklitepe'de evcil tahıl bulunmadı.

Göbeklitepe yalnız da değil. Şanlıurfa çevresinde aynı döneme ait bir düzine kadar yerleşim tespit edildi. Bunlar Taş Tepeler adıyla anılıyor. Karahantepe de bunların en dikkat çekenlerinden biri.

2018'de Göbeklitepe, UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi. Bugün kazı alanının üstü büyük bir koruma çatısıyla örtülü. Ziyaretçiler yapıları yukarıdaki yürüme yollarından izliyor.

Tepenin üstündeki dut ağacı ise hâlâ yerinde.

Tepenin üstündeki dut ağacı ise hâlâ yerinde. Yöre halkı ona dilek ağacı diyor ve dallarına bez bağlıyor. Belki de bu tepe, 12.000 yıldır insanların umutlarını bağladığı bir yer.

Göbeklitepe tarihi değiştirdi, çünkü bize şunu gösterdi. İnsanlar tarladan, çömlekten ve yazıdan önce de büyük bir iş için bir araya gelebiliyordu. O büyük işin tam olarak ne olduğunu ise hâlâ bilmiyoruz.