Ankara Neden Başkent Oldu? Bir Bozkır Kasabasının Hikâyesi

Augustus Tapınağı, 2011

Aslında şehrin geçmişi çok eski. Antik adı Ankyra'ydı. Galatlar buraya yerleşti, sonra Roma geldi ve şehir Galatya eyaletinin merkezi oldu. Bugün hâlâ ayakta duran Augustus Tapınağı'nın duvarlarında, imparator Augustus'un kendi icraatını anlattığı yazı Latince ve Yunanca olarak duruyor. Bu yazının bugüne kalan en iyi korunmuş kopyası burada.

Osmanlı döneminde Ankara'yı zengin eden şey bir keçiydi: Ankara keçisi. Onun tiftiğinden dokunan sof kumaşı uzak pazarlara gidiyordu. Ama on dokuzuncu yüzyılda bu keçi başka ülkelerde de yetiştirilmeye başlandı. Ankara'nın tekeli bitti ve şehir yoksullaştı.

On dokuzuncu yüzyılın son yıllarında, İstanbul'dan gelen demiryolu Ankara'ya ulaştı. Hat burada bitiyordu. Bu küçük ayrıntı, yaklaşık otuz yıl sonra büyük bir önem kazanacaktı.

Ankara, Aralık 1922

1916 yılının Eylül ayında şehirde büyük bir yangın çıktı. Yangın iki gün iki gece sürdü. Polis raporuna göre bin evden fazlası yandı ya da hasar gördü, 1600'ü aşkın kişi açıkta kaldı. Valinin raporuna göre şehrin dörtte biri kül olmuştu.

Üç yıl sonra, 27 Aralık 1919'da, Mustafa Kemal ve Heyet-i Temsiliye Ankara'ya geldi. Sivas'tan yola çıkmışlar, Kayseri ve Kırşehir üzerinden otomobillerle gelmişlerdi. Şehir onları seymenlerle, davul ve zurnayla karşıladı.

Aslında ilk düşünülen yer Ankara değildi. Sivas'taki komutanlar toplantısında merkez olarak önce Eskişehir yakınındaki Seyitgazi kararlaştırılmıştı. Sonra merkez Ankara olarak değiştirildi ve karar bir süre gizli tutuldu.

Ankara, Aralık 1922

Neden Ankara? Birincisi demiryolu: Ankara, hem İstanbul'a hem batıdaki cepheye trenle bağlıydı. Sivas ise ikisine de fazla uzaktı; haberler oraya ancak özet hâlinde ulaşıyordu. İkincisi konum: Ankara cepheye yakındı ama düşman işgalindeki bölgelerden uzaktı. Üçüncüsü de halk: Ankara mücadelenin arkasındaydı.

Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi ve şehrin ileri gelenleri Müdafaa-i Hukuk cemiyetini kurmuştu. Şehir, Heyet-i Temsiliye'nin masraflarının çoğunu karşıladı. Meclis olacak binanın onarımı için de para topladı.

16 Mart 1920'de İstanbul resmen işgal edildi.

16 Mart 1920'de İstanbul resmen işgal edildi. Beş hafta sonra, 23 Nisan'da, Ankara'da Büyük Millet Meclisi açıldı. Meclis, savaş yüzünden yarım kalmış bir kulüp binasında toplandı. O bina bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi.

Ankara Garı, 1940'lar

Mustafa Kemal ilk aylarda Keçiören'deki Ziraat Mektebi'nde kaldı, sonra istasyonun yönetim binasına taşındı. Burası hem evi hem karargâhı oldu. Sakarya'nın planları da bu binada hazırlandı.

Ankara'nın yeri o yıllarda hiç de garanti değildi. 1921 Ocak'ında, hükümetin merkezini kalıcı olarak Anadolu'ya taşıyan bir kararname Meclis'te reddedildi. Hükümet konuyu üç yıl boyunca bir daha açmadı.

Aynı yılın yazında savaş Ankara'nın kapısına dayandı. Sakarya Meydan Muharebesi, Polatlı yakınlarında, Ankara'nın yaklaşık elli ila seksen kilometre batısında yapıldı.

Ankara Kalesi, Aralık 1922

Mustafa Kemal'in 26 Ağustos tarihli telgrafı, durumun ne kadar ciddi olduğunu gösteriyor. Muharebe Ankara'ya kadar gelirse, Meclis ve hükümet önce Keskin'e, gerekirse Kayseri'ye taşınması gerekebilirdi. Buna gerek kalmadı. 22 gün süren muharebe kazanıldı.

Savaş bitince başkent tartışması yeniden başladı. Mustafa Kemal, 1923 Ocak'ında İzmit'te gazetecilere Ankara, Kayseri ve Sivas'ı işaret etti. Ve şöyle dedi: Ankara'ya karşı nankörlük etmek caiz değildir.

İstanbul gazeteleri bölündü. Tanin İstanbul'u savundu, Vatan Bursa'yı önerdi, İkdam ise Ankara'dan yanaydı. Bazı gazeteler Ankara'yla alay ediyordu: mebusların ve memurların, yattıkları yerden çatıları saydığını ve kireçli su içtiğini yazıyorlardı.

Birinci Meclis'in genel kurul salonu, 1922

Dokuz Ekim 1923'te, İsmet Paşa ve 14 arkadaşı Meclis'e tek maddelik bir teklif verdi. Tek cümleydi: Türkiye Devleti'nin makarr-ı idaresi, yani yönetim merkezi, Ankara şehridir.

Teklifin gerekçesinde ilginç bir ayrıntı vardı: İstanbul'un, halifeliğin merkezi olarak sonsuza dek korunacağı yazıyordu. Halifelik bundan yaklaşık beş ay sonra kaldırıldı.

Meclis'in o oturumu yalnızca kırk dakika sürdü.

13 Ekim, cumartesi, akşamüstü. Meclis'in o oturumu yalnızca kırk dakika sürdü. Gümüşhane mebusu Zeki Bey karşı çıktı: İstanbul'a bu kırgınlık neden, diye sordu. Salonda gürültü koptu.

Ankara, Aralık 1922

Lehte konuşanlar da vardı. Celal Nuri Bey, Ankara'nın yazın tozuna, kışın çamuruna katlanmak gerektiğini söyledi. Aksaray mebusu Besim Atalay ise İstanbul gazetelerine kürsüden cevap verdi: Buranın tozu, pudradan daha güzel gelir.

Oylama el kaldırılarak yapıldı. Salondan oybirliği sesleri yükselince, oturumu yöneten Ali Fuat Paşa itiraz etti: Kalkmayan el var. Oybirliği diyemem, gördüm. Bu, dört yıl önce Heyet-i Temsiliye'yi Ankara'da karşılayan kolordu komutanı Ali Fuat Paşa'ydı. Ankara, büyük çoğunlukla başkent oldu.

16 gün sonra, 29 Ekim 1923'te, Cumhuriyet bu şehirde ilan edildi.

Ankara, 1926

Ama başkent olmak, başkent gibi yaşamak demek değildi. Şehirde düzgün bir otel yoktu. Su yetmiyordu. Çevredeki bataklıklar sıtmanın yuvasıydı. Askerler, memurlar ve iş arayanlarla şehir kalabalıklaşmış, ev bulmak zorlaşmıştı.

Yabancı devletlerin çoğu elçiliklerini İstanbul'da tuttu. İngiltere, başka büyük devletlerle birlikte İstanbul'da kalıp ortak bir tavır oluşturmaya çalıştı.

Ama güven mektubunu sunmak için Ankara'ya gelmek zorundaydılar. Alman elçisi Nadolny, 1924'te kalacak otel olmadığı için tren vagonunda kaldığını anılarında anlatır. Almanya sorunu kendince çözdü: Ankara'ya 12 odalı, portatif bir ev gönderdi. İngiliz büyükelçisi ise ertesi yıl yine vagonda kaldı.

Yapımı süren Sovyet elçiliği, 1926

Türkiye de bir çözüm buldu: elçilik yapacak devletlere bedava arsa verildi, inşaat malzemesine gümrük muafiyeti tanındı. Elçilikler yavaş yavaş Ankara'ya taşındı. Ama İngiliz büyükelçisinin Ankara'ya kalıcı olarak yerleşmesi, 1930'ların ortasını buldu.

Bu arada şehir yeniden planlandı. Bataklıklar kurutulmaya başlandı, Alman şehirci Lörcher bir plan hazırladı. Sonra açılan yarışmayı, 1929'da Berlin'de çalışan şehirci Hermann Jansen kazandı.

Bataklıklar kurutulmaya başlandı, Alman şehirci Lörcher bir plan hazırladı.

Jansen planını, elli yıl içinde 300.000 kişinin yaşayacağı bir şehir için çizdi. Bakanlıklar bölgesi, geniş yeşil alanlar ve bataklık bir alanda kurulacak Gençlik Parkı fikri bu plandan çıktı.

Çubuk Barajı inşaatı, 1930'lar

Susuzluk ise yıllarca sürdü. Çözüm, Cumhuriyet'in ilk barajı oldu: Çubuk Barajı, 1936'da açıldı ve şehre su vermeye başladı.

1927 sayımında şehrin nüfusu yaklaşık 75.000 çıktı. Başkent ilanından yalnızca dört yıl sonra, nüfus belki de üç katına çıkmıştı.

Bugün Ankara ilinin nüfusu 5.900.000'i aşıyor; Türkiye'nin en kalabalık ikinci ili. Bu, Jansen'in şehir için öngördüğü 300.000'in neredeyse yirmi katı.

Anıtkabir, 2014

Ve şehrin bir tepesinde Anıtkabir duruyor. Atatürk'ün naaşı, 1953'te buraya taşındı. Yüz yıl önce tozuyla, çamuruyla alay edilen kasaba, bugün Cumhuriyet'in başkenti. Siz Ankara'yı ilk gördüğünüzde ne hissettiniz? Yorumlara yazın.