Yürütme: KPSS Konu Anlatımı ve Test

Yürütme yetkisi kime aittir?

Yürütme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir: Anayasa'nın 8. maddesine göre yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır, 104. madde de "Cumhurbaşkanı Devletin başıdır. Yürütme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir." der. 8. maddedeki "ve Bakanlar Kurulu" ibaresi 6771 sayılı Kanunla metinden çıkarılmıştır.

Yürütme, Anayasa'nın Üçüncü Kısmının (Cumhuriyetin Temel Organları) İkinci Bölümünde, 101. maddeden 137. maddeye kadar düzenlenir. 21/1/2017 tarihli ve 6771 sayılı Kanunla yapılan değişiklikler 16/4/2017 tarihinde halkoylamasıyla kabul edilmiştir. Bu değişikliklerle Bakanlar Kurulu'nu düzenleyen 109-115. maddeler ve yürütme bölümündeki bazı başka maddeler mülga olmuştur; metinde yalnızca kenar başlıkları kalmıştır.

Cumhurbaşkanı nasıl seçilir?

Cumhurbaşkanı, kırk yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış ve milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları arasından doğrudan halk tarafından seçilir (md. 101). Görev süresi beş yıldır ve bir kimse en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir.

Aday gösterme hakkı üç yola bağlanmıştır: siyasi parti grupları, en son genel seçimlerde toplam geçerli oyların tek başına veya birlikte en az yüzde beşini almış siyasi partiler ve en az yüz bin seçmen. Cumhurbaşkanı seçilen milletvekilinin TBMM üyeliği sona erer.

Geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday seçilir. İlk oylamada bu çoğunluk sağlanamazsa, izleyen ikinci pazar günü ilk oylamada en çok oy alan iki adayla ikinci oylama yapılır ve geçerli oyların çoğunluğunu alan kazanır. İkinci oylamada tek aday kalırsa oylama referandum şeklinde yapılır. Seçim tamamlanamazsa yenisi göreve başlayıncaya kadar mevcut Cumhurbaşkanının görevi sürer.

Cumhurbaşkanı görevine başlarken TBMM önünde ant içer (md. 103). TBMM üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla seçimlerin yenilenmesine karar verebilir; Cumhurbaşkanı da seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. Her iki durumda TBMM genel seçimi ile Cumhurbaşkanlığı seçimi birlikte yapılır (md. 116). Cumhurbaşkanının ikinci döneminde seçimlerin yenilenmesine Meclis karar verirse Cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir.

Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri nelerdir?

Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri 104. maddede sayılır: Devlet başkanı sıfatıyla Türkiye Cumhuriyetini ve Türk Milletinin birliğini temsil eder, Anayasanın uygulanmasını ve Devlet organlarının düzenli ve uyumlu çalışmasını temin eder. Madde yetkileri tek tek sayar; aşağıdaki listede konularına göre gruplanmıştır.

Cumhurbaşkanı ayrıca yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir; bu yetkinin sınırları 104. maddenin on yedinci fıkrasındadır ve aşağıdaki tabloda toplanmıştır. Kararnameler ve yönetmelikler, yayımdan sonraki bir tarih belirlenmemişse Resmî Gazetede yayımlandıkları gün yürürlüğe girer.

Cumhurbaşkanı kanunların uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik çıkarabilir. 124. maddeye göre bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri de kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak için yönetmelik çıkarabilir.

• Yasamayla ilgili: gerekli gördüğü takdirde yasama yılının ilk günü TBMM'de açılış konuşmasını yapar, Meclise iç ve dış siyaset hakkında mesaj verir, kanunları yayımlar, kanunları tekrar görüşülmek üzere TBMM'ye geri gönderir, Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları gerekli gördüğü takdirde halkoyuna sunar.
• Anayasa yargısıyla ilgili: kanunların ve TBMM İçtüzüğünün tümünün veya belirli hükümlerinin Anayasaya şekil veya esas bakımından aykırılığı gerekçesiyle Anayasa Mahkemesinde iptal davası açar.
• Atama: Cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanları atar ve görevlerine son verir; üst kademe kamu yöneticilerini atar, görevlerine son verir ve atanmalarına ilişkin usul ve esasları Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenler.
• Dış ilişkiler: yabancı devletlere Türkiye Cumhuriyetinin temsilcilerini gönderir, yabancı devlet temsilcilerini kabul eder, milletlerarası andlaşmaları onaylar ve yayımlar.
• Güvenlik: millî güvenlik politikalarını belirler, TBMM adına Türk Silahlı Kuvvetlerinin Başkomutanlığını temsil eder, Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar verir.
• Cezalar: sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle kişilerin cezalarını hafifletir veya kaldırır.

Cumhurbaşkanının cezai sorumluluğu nasıl işler?

Cumhurbaşkanı hakkında bir suç işlediği iddiasıyla TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğunun vereceği önergeyle soruşturma açılması istenebilir (md. 105). Meclis önergeyi en geç bir ay içinde görüşür ve üye tamsayısının beşte üçünün gizli oyuyla soruşturma açılmasına karar verebilir.

Soruşturmayı, siyasi partilerin güçleri oranında komisyona verebilecekleri üye sayısının üç katı olarak gösterdikleri adaylar arasından, her parti için ayrı ayrı ad çekmeyle kurulan on beş kişilik bir komisyon yapar. Komisyon raporunu iki ay içinde Meclis Başkanlığına sunar; bu sürede bitmezse bir aylık yeni ve kesin süre verilir. TBMM, üye tamsayısının üçte ikisinin gizli oyuyla Yüce Divana sevk kararı alabilir. Yüce Divan yargılaması üç ayda tamamlanır; tamamlanamazsa bir defaya mahsus üç aylık ek süre verilir.

Hakkında soruşturma açılmasına karar verilen Cumhurbaşkanı seçim kararı alamaz. Yüce Divanda seçilmeye engel bir suçtan mahkûm edilen Cumhurbaşkanının görevi sona erer. Görevde işlendiği iddia edilen suçlar için bu hükümler görev bittikten sonra da uygulanır.

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar kimdir?

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olanlar arasından Cumhurbaşkanı tarafından atanır ve görevden alınır; Cumhurbaşkanına karşı sorumludurlar (md. 106). Cumhurbaşkanı, seçildikten sonra bir veya daha fazla Cumhurbaşkanı yardımcısı atayabilir. Yardımcılar ve bakanlar 81. maddedeki şekilde TBMM önünde ant içer; milletvekiliyken atananların TBMM üyeliği sona erer.

Cumhurbaşkanlığı makamı herhangi bir nedenle boşalırsa kırk beş gün içinde Cumhurbaşkanı seçimi yapılır ve yenisi seçilene kadar Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder. Genel seçime bir yıl veya daha az kalmışsa TBMM seçimi de birlikte yenilenir. Hastalık ve yurt dışına çıkma gibi geçici ayrılmalarda da Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder.

Yardımcılar ve bakanlar hakkında görevleriyle ilgili suç iddiasında 105. maddedekiyle aynı sayılar geçerlidir: salt çoğunluk önergesi, beşte üç gizli oyla soruşturma, on beş kişilik komisyon, üçte iki gizli oyla Yüce Divana sevk. Görevleriyle ilgili olmayan suçlarda yasama dokunulmazlığı hükümlerinden yararlanırlar. Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görev ve yetkileri ile teşkilat yapısı Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir.

Devlet Denetleme Kurulu ve Millî Güvenlik Kurulu nedir?

Devlet Denetleme Kurulu (DDK), Cumhurbaşkanlığına bağlı olarak kurulan ve Cumhurbaşkanının isteği üzerine idari soruşturma, inceleme, araştırma ve denetleme yapan kuruldur (md. 108). Görev alanı tüm kamu kurum ve kuruluşları, sermayesinin yarısından fazlasına bunların katıldığı kuruluşlar, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, her düzeydeki işçi ve işveren meslek kuruluşları ile kamuya yararlı dernek ve vakıflardır. Yargı organları görev alanı dışındadır; "Silahlı Kuvvetler ve" ibaresi 2017'de çıkarılmıştır. Başkan ve üyeleri Cumhurbaşkanınca atanır; işleyişi Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir.

Millî Güvenlik Kurulu (MGK), Cumhurbaşkanının başkanlığında Cumhurbaşkanı yardımcıları, Adalet, Millî Savunma, İçişleri ve Dışişleri Bakanları, Genelkurmay Başkanı ile Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri komutanlarından kurulur (md. 118). Kurul, tavsiye kararlarını ve koordinasyon konusundaki görüşlerini Cumhurbaşkanına bildirir; gündemi Cumhurbaşkanınca düzenlenir. Cumhurbaşkanı katılamadığında Kurul, Cumhurbaşkanı yardımcısının başkanlığında toplanır.

Başkomutanlık, TBMM'nin manevi varlığından ayrılamaz ve Cumhurbaşkanı tarafından temsil olunur (md. 117). Cumhurbaşkanınca atanan Genelkurmay Başkanı, Silahlı Kuvvetlerin komutanıdır ve savaşta Başkomutanlık görevlerini Cumhurbaşkanlığı namına yerine getirir.

Olağanüstü hâl nasıl ilan edilir?

Olağanüstü hâli Cumhurbaşkanı ilan edebilir; yurdun tamamında veya bir bölgesinde, süresi altı ayı geçmemek üzere (md. 119). Sebepler arasında savaş, savaşı gerektirecek bir durumun baş göstermesi, seferberlik, ayaklanma, yaygın şiddet hareketleri, şiddet olayları nedeniyle kamu düzeninin ciddî şekilde bozulması, tabiî afet, tehlikeli salgın hastalık ve ağır ekonomik bunalım sayılır.

İlan kararı verildiği gün Resmî Gazetede yayımlanır ve aynı gün TBMM onayına sunulur. Meclis olağanüstü hâlin süresini kısaltabilir, uzatabilir veya olağanüstü hâli kaldırabilir. Cumhurbaşkanının talebiyle süre her defasında dört ayı geçmemek üzere uzatılabilir; savaş hâllerinde bu sınır aranmaz.

Olağanüstü hâllerde Cumhurbaşkanı, olağanüstü hâlin gerekli kıldığı konularda, 104/17'nin ikinci cümlesindeki sınırlamalara tabi olmaksızın Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Bu kararnameler aynı gün Meclis onayına sunulur; savaş ve mücbir sebeplerle Meclisin toplanamaması hâli dışında üç ay içinde Mecliste görüşülüp karara bağlanmazsa kendiliğinden yürürlükten kalkar.

İdarenin kuruluşu: merkezî ve mahallî idare

İdare, kuruluş ve görevleriyle bir bütündür, kanunla düzenlenir ve merkezden yönetim ile yerinden yönetim esaslarına dayanır (md. 123). Kamu tüzelkişiliği kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur. İdarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır (md. 125).

Merkezî idare bakımından Türkiye illere, iller de diğer kademeli bölümlere ayrılır; illerin idaresi yetki genişliği esasına dayanır (md. 126). Birden çok ili içine alan merkezî idare teşkilatı kurulabilir; görev ve yetkileri kanunla düzenlenir.

Mahallî idareler il, belediye veya köy halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan, karar organları seçmenlerce seçilen kamu tüzelkişileridir (md. 127). Seçimleri 67. maddedeki esaslara göre beş yılda bir yapılır. Merkezî idare mahallî idareler üzerinde idari vesayet yetkisine sahiptir; görevleriyle ilgili suçtan soruşturma veya kovuşturma açılan organları İçişleri Bakanı geçici tedbir olarak kesin hükme kadar uzaklaştırabilir. Mahallî idareler Cumhurbaşkanının izniyle kendi aralarında birlik kurabilir.

Sınavda nasıl soruluyor?

• "Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'ya göre Cumhurbaşkanının görev ve yetkilerinden biri değildir?" kalıbı: seçeneklere TBMM'nin yetkileri (af ilanı, bütçeyi kabul, savaş ilanı) karıştırılır.
• Sayı soruları: yaş sınırı, görev süresi, aday gösterme için oy oranı ve seçmen sayısı, soruşturma ve Yüce Divana sevk çoğunlukları, olağanüstü hâl süreleri madde numarasıyla sorulur.
• "Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?" kalıbı: 104/17'deki yasaklar ve kanunla çatışma kuralı ters çevrilerek çeldirici yapılır.
• Kurum soruları: DDK, MGK ve mahallî idareler için "kime bağlıdır, kimden oluşur, görev alanı dışında ne kalır" sorulur.
• Güncellik tuzağı: mülga Bakanlar Kurulu, güvenoyu veya sıkıyönetim hükümleri hâlâ yürürlükteymiş gibi seçeneklere konur.