Yasama: KPSS Konu Anlatımı ve Test

TBMM'nin oluşumu ve milletvekili seçilme yeterliliği

TBMM, genel oyla seçilen 600 milletvekilinden oluşur (md. 75) ve 18 yaşını dolduran her Türk milletvekili seçilebilir (md. 76). Bu iki sayı 21/1/2017 tarihli ve 6771 sayılı Kanunla bugünkü hâlini aldı: milletvekili sayısı 550'den 600'e çıkarıldı, seçilme yaşı 25'ten 18'e indirildi. Seçilme yaşı daha önce 2006'da 5551 sayılı Kanunla 30'dan 25'e düşürülmüştü.

Md. 76'ya göre en az ilkokul mezunu olmayanlar, kısıtlılar, askerlikle ilişiği olanlar, kamu hizmetinden yasaklılar, taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis ile ağır hapis cezasına hüküm giymiş olanlar ile maddede sayılan yüz kızartıcı suçlardan ya da kaçakçılık, resmî ihale ve alım satımlara fesat karıştırma, Devlet sırlarını açığa vurma, terör eylemlerine katılma ve bu gibi eylemleri tahrik ve teşvik suçlarından biriyle hüküm giymiş olanlar, affa uğramış olsalar bile milletvekili seçilemez. Hâkimler ve savcılar, yüksek yargı organları mensupları, yükseköğretim kurumlarındaki öğretim elemanları, YÖK üyeleri, kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri ile yaptıkları hizmet bakımından işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri ve Silahlı Kuvvetler mensupları görevlerinden çekilmedikçe aday olamaz ve milletvekili seçilemez.

Seçim dönemi, ara seçim ve seçimlerin yenilenmesi

TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı günde yapılır; süresi biten milletvekili yeniden seçilebilir (md. 77). Savaş sebebiyle yeni seçim yapılamıyorsa TBMM seçimlerin bir yıl geriye bırakılmasına karar verebilir; sebep sürerse işlem aynı usulle tekrarlanabilir (md. 78).

Üyeliklerde boşalma olursa ara seçime gidilir. Ara seçim her seçim döneminde bir defa yapılır ve genel seçimden 30 ay geçmedikçe yapılamaz; genel seçime bir yıl kala da yapılamaz. Boşalan üyelik sayısı üye tamsayısının yüzde beşini bulursa ara seçimin üç ay içinde yapılmasına karar verilir. Bir ilin veya seçim çevresinin TBMM'de hiç üyesi kalmazsa, boşalmayı izleyen doksan günden sonraki ilk pazar günü ara seçim yapılır (md. 78).

Seçimlerin yenilenmesine TBMM üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla karar verebilir; Cumhurbaşkanı da seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. Her iki durumda TBMM genel seçimi ile Cumhurbaşkanlığı seçimi birlikte yapılır. Cumhurbaşkanının ikinci döneminde Meclis seçimlerin yenilenmesine karar verirse Cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir (md. 116). Seçimler yargı organlarının genel yönetim ve denetimi altında yapılır; seçim itirazlarını kesin karara bağlayan Yüksek Seçim Kuruludur (md. 79).

Milletvekilliğine ilişkin temel hükümler

TBMM üyeleri seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, bütün Milleti temsil eder (md. 80) ve göreve başlarken md. 81'deki metinle ant içer. Milletvekilleri Devlet ve diğer kamu tüzel kişilerinde ve bunlara bağlı kuruluşlarda, Devletin veya diğer kamu tüzel kişilerinin doğrudan ya da dolaylı katıldığı teşebbüs ve ortaklıklarda görev alamaz; kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile sendikaların yönetim ve denetim kurullarında da görev alamaz; taahhüt işi kabul edemez, temsilcilik ve hakemlik yapamaz (md. 82).

Milletvekillerinin ödenek, yolluk ve emeklilik işlemleri kanunla düzenlenir. Ödeneğin aylık tutarı en yüksek Devlet memurunun aldığı miktarı, yolluk da ödeneğin yarısını aşamaz; ödenek ve yollukların en çok üç aylığı önceden ödenebilir (md. 86).

Yasama sorumsuzluğu ve yasama dokunulmazlığı

Anayasa'nın 83. maddesi "Yasama dokunulmazlığı" kenar başlığı altında iki ayrı kurumu düzenler: birinci fıkra öğretide yasama sorumsuzluğu, sonraki fıkralar yasama dokunulmazlığı olarak adlandırılır. Sorumsuzluk, milletvekillerinin Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden, Mecliste ileri sürdükleri düşüncelerden sorumlu tutulamamasıdır; o oturumdaki Başkanlık Divanının teklifi üzerine Meclisçe başka bir karar alınmadıkça bunları Meclis dışında tekrarlamak ve açığa vurmaktan da sorumlu tutulamazlar.

Dokunulmazlığa göre seçimden önce veya sonra suç işlediği ileri sürülen milletvekili, Meclisin kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz. Ağır cezayı gerektiren suçüstü hâli ile seçimden önce soruşturmasına başlanılmış olmak kaydıyla md. 14'teki durumlar bunun dışındadır. Verilmiş bir ceza hükmünün yerine getirilmesi üyeliğin sona ermesine bırakılır ve üyelik süresince zamanaşımı işlemez. Tekrar seçilen milletvekili hakkında soruşturma için dokunulmazlığın yeniden kaldırılması gerekir; siyasi parti grupları dokunulmazlıkla ilgili görüşme yapamaz ve karar alamaz.

Milletvekilliğinin düşmesi ve iptal istemi

Milletvekilliği md. 84'te sayılan dört yolla düşer ve her birinin usulü farklıdır. Yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına ya da milletvekilliğinin md. 84'ün birinci, üçüncü veya dördüncü fıkralarına göre düşürülmesine karar verilirse, ilgili milletvekili veya bir başka milletvekili Genel Kurul kararından itibaren yedi gün içinde Anayasa Mahkemesine iptal için başvurabilir; Mahkeme istemi on beş gün içinde kesin karara bağlar (md. 85). Kesin hüküm veya kısıtlanma nedeniyle düşme (md. 84/2) bu sayımda yer almaz.

Bunlardan ayrı olarak Cumhurbaşkanı seçilen milletvekilinin (md. 101) ve Cumhurbaşkanı yardımcısı ya da bakan olarak atanan milletvekilinin (md. 106) TBMM üyeliği sona erer.

TBMM'nin görev ve yetkileri, kanunların yapılması

TBMM'nin görev ve yetkileri md. 87'de sayılır: kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesin hesap kanun tekliflerini görüşüp kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek; milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak; üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun kararıyla genel ve özel af ilanına karar vermek ve Anayasa'nın diğer maddelerindeki yetkileri kullanmak.

Kanun teklif etmeye milletvekilleri yetkilidir (md. 88); 2017 değişikliğiyle "Bakanlar Kurulu ve" ibaresi metinden çıkarıldı. Cumhurbaşkanı kabul edilen kanunları on beş gün içinde yayımlar; yayımlanmasını kısmen veya tamamen uygun bulmadığı kanunu aynı süre içinde gerekçesiyle geri gönderir. Kısmen uygun bulmama durumunda Meclis yalnız uygun bulunmayan maddeleri görüşebilir; md. 89'un aynı fıkrasına göre, "Bütçe kanunları bu hükme tabi değildir." Meclis geri gönderilen kanunu üye tamsayısının salt çoğunluğuyla aynen kabul ederse kanun yayımlanır; yeni bir değişiklik yaparsa Cumhurbaşkanı değiştirilen kanunu tekrar geri gönderebilir (md. 89).

Milletlerarası antlaşmaların onaylanması TBMM'nin bunu bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır (md. 90). Kanun hükmünde kararname yetkisi veren md. 91 2017'de yürürlükten kaldırıldı. Milletlerarası hukukun meşru saydığı durumlarda savaş hâli ilanı yetkisi TBMM'nindir; Meclis tatilde veya ara vermedeyken ani bir silahlı saldırı olursa Cumhurbaşkanı da Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar verebilir (md. 92).

Meclisin çalışma düzeni ve yeter sayılar

TBMM her yıl Ekim ayının ilk günü kendiliğinden toplanır ve bir yasama yılında en çok üç ay tatil yapabilir. Ara verme veya tatil sırasında Cumhurbaşkanınca toplantıya çağrılır; Meclis Başkanı da doğrudan doğruya veya üyelerin beşte birinin yazılı istemi üzerine Meclisi toplantıya çağırır (md. 93).

Başkanlık Divanı; Meclis Başkanı, Başkanvekilleri, Kâtip üyeler ve İdare Amirlerinden oluşur ve parti gruplarının üye sayısı oranında katılımını sağlayacak şekilde kurulur. Bir yasama döneminde iki seçim yapılır; ilk seçilenlerin görev süresi iki yıl, ikinci devre için seçilenlerinki dönem sonuna kadardır. Siyasi parti grupları Başkanlık için aday gösteremez. Başkan seçimi gizli oyla yapılır: ilk iki oylamada üye tamsayısının üçte iki, üçüncüde salt çoğunluğu aranır; sonuç çıkmazsa en çok oy alan iki aday arasında yapılan dördüncü oylamada en fazla oy alan seçilir. Başkan ve oturumu yöneten Başkanvekili oy kullanamaz (md. 94).

Meclis çalışmalarını kendi yaptığı İçtüzüğe göre yürütür; siyasi parti grupları en az yirmi üyeden oluşur (md. 95). Genel Kurul görüşmeleri açıktır ve tutanak dergisinde tam olarak yayımlanır; İçtüzüğe göre kapalı oturum da yapılabilir (md. 97). Aşağıdaki tabloda 600 üyeye göre hesaplanan karşılıklar, Anayasa'daki oranlardan yapılan aritmetik hesaptır.

Bilgi edinme ve denetim yolları, bütçe

TBMM bilgi edinme ve denetleme yetkisini Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması ve yazılı soru yollarıyla kullanır (md. 98). Meclis araştırması belli bir konuda bilgi edinmek için yapılan incelemedir; genel görüşme toplumu ve Devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli bir konunun Genel Kurulda görüşülmesidir. Yazılı soru, milletvekillerinin Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlara en geç on beş gün içinde yazılı olarak cevaplanmak üzere soru sormasıdır. Gensoruyu düzenleyen md. 99 ile eski Meclis soruşturması maddesi md. 100, 2017'de yürürlükten kaldırıldı. TBMM İçtüzüğünde sözlü soruyu düzenleyen 98. madde de 9/10/2018'de yürürlükten kaldırılmıştır.

Meclis soruşturması, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında md. 106'ya göre yürütülür. Görevleriyle ilgili suç işledikleri iddiasıyla üye tamsayısının salt çoğunluğunun vereceği önergeyle soruşturma açılması istenebilir; Meclis önergeyi en geç bir ay içinde görüşür ve üye tamsayısının beşte üçünün gizli oyuyla soruşturma açabilir. Soruşturmayı on beş kişilik bir komisyon yürütür ve raporunu iki ay içinde sunar; gerekirse bir aylık kesin süre verilir. Yüce Divana sevk kararı üye tamsayısının üçte ikisinin gizli oyuyla alınır.

Bütçe md. 161'de düzenlenir. Cumhurbaşkanı bütçe kanun teklifini malî yılbaşından en az 75 gün önce TBMM'ye sunar; teklif Bütçe Komisyonunda görüşülür, Komisyonun 55 gün içinde kabul ettiği metin Genel Kurulda görüşülür ve malî yılbaşına kadar karara bağlanır. Bütçe süresinde yürürlüğe konulamazsa geçici bütçe kanunu çıkarılır; o da çıkarılamazsa önceki yılın bütçesi yeniden değerleme oranına göre artırılarak uygulanır. Milletvekilleri Genel Kurulda gider artırıcı veya gelir azaltıcı önerilerde bulunamaz. Kesin hesap kanunu teklifi malî yılın sonundan en geç altı ay sonra sunulur ve yeni yıl bütçe kanunu teklifiyle birlikte görüşülür.

Sınavda nasıl soruluyor?

• Sayı ve oran eşleştirme kalıbı: "TBMM'de ... kararı için hangi çoğunluk gerekir?" Seçeneklerde üçte bir, salt çoğunluk, beşte üç ve üçte iki birlikte verilir; md. 87, 89, 96, 106 ve 116'daki oranları ayırmak gerekir.
• Güncellik kalıbı: "Aşağıdakilerden hangisi TBMM'nin günümüzdeki denetim yollarından biri değildir?" Seçenekler arasına 2017'de kaldırılan gensoru konur.
• Yetki kalıbı: "Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'ya göre TBMM'nin görev ve yetkilerinden biridir?" Md. 87'deki sayım, Cumhurbaşkanının md. 104'teki yetkileriyle karıştırılarak verilir.
• Kavram kalıbı: bir milletvekilinin Meclis kürsüsündeki sözü ya da Meclis dışında işlediği iddia edilen bir suç anlatılır ve durumun yasama sorumsuzluğu mu yasama dokunulmazlığı mı olduğu sorulur.
• Süre kalıbı: 15 gün (yayımlama, yazılı soru), 30 ay (ara seçim), 75 ve 55 gün (bütçe), 7 ve 15 gün (iptal istemi) gibi süreler seçeneklerde yer değiştirilerek sorulur.