Müsilaj Neden Oluştu? Marmara'nın Deniz Salyası

Kıyıdaki tabaka

Bilim insanlarının kullandığı ad müsilaj. Kelime yapışkan, sümüksü bir salgı anlamına geliyor. Bu tabaka bir petrol sızıntısı da değildi, bir fabrika atığı da. Denizin kendi canlılarından çıkıyordu.

Denizde gözle görülmeyecek kadar küçük, bitki gibi fotosentez yapan canlılar var: fitoplankton. Normalde denizdeki besin zincirinin temelini oluşturuyorlar. Ama koşullar bozulduğunda birden ve aşırı biçimde çoğalıyorlar.

Bu ani çoğalma sırasında hücreler yapışkan maddeler salgılıyor. Salgılar birbirine tutunuyor, küçük kümeler büyüyüp dev tabakalara dönüşüyor. TÜBA'nın raporu müsilajı tam olarak böyle tanımlıyor: fitoplanktonun ani çoğalması ve salgıları.

Marmara'da plankton çoğalması (Landsat)

Peki neden Marmara? Bu denizin kendine özgü bir yapısı var. İki boğazla iki denize bağlı bir iç deniz. Kuzeydoğuda İstanbul Boğazı Karadeniz'e, güneybatıda Çanakkale Boğazı Ege'ye açılıyor. Marmara, kıyılarının tamamı Türkiye'de olan bir iç deniz; yani onun derdi de çözümü de büyük ölçüde bizim elimizde.

Karadeniz'den gelen az tuzlu, hafif su yüzeyde kalıyor. Akdeniz'den gelen tuzlu, ağır su ise dibe çöküyor. TÜBA'ya göre Marmara'nın yaklaşık 25 metrenin üstündeki tabakası Karadeniz suyu. Altta ise bambaşka bir deniz var.

Aynı düzen Çanakkale Boğazı'nda da tekrar ediyor. Yüzeydeki hafif su Ege'ye doğru akarken, dipteki tuzlu su ters yönde Marmara'ya giriyor. Yani Marmara, üstten ve alttan iki ayrı denizin sularıyla beslenen, katmanlı bir havuz.

İki tabaka, az karışım

İki tabaka birbirine pek karışmıyor. Üstte üretilen organik madde dibe çökerken parçalanıyor ve oksijen tüketiyor. Bu yüzden Marmara'nın derin sularında oksijen zaten az. Rapor bunu kronik bir sorun olarak tanımlıyor.

Şimdi kıyıya bakın. Marmara, Türkiye'nin nüfus ve ekonomik faaliyet açısından ilk sıradaki bölgesi. İstanbul, Kocaeli, Bursa, Tekirdağ... Milyonlarca insanın, binlerce fabrikanın ve geniş tarım alanlarının atığı sonunda bu denize ulaşıyor.

Rapor bunu kronik bir sorun olarak tanımlıyor.

Atık suyla birlikte denize azot ve fosfor taşınıyor. Bunlar bitkiler için gübre demek; fitoplankton için de öyle. TÜBA'ya göre müsilajın temel sebebi, denizin taşıyabileceğinin çok üstünde gelen bu kent, sanayi ve tarım kaynaklı besin yükü.

Boğaz'ın tabanına verilen atık su

Raporda dikkat çeken bir ayrıntı var. İstanbul'da Kadıköy, Yenikapı, Küçüksu ve Paşabahçe'deki tesisler atık suyu yalnızca mekanik ön arıtmadan geçirip derin deşarjla Boğaz'ın tabanına veriyordu. Rapor bu tesislerin kademesinin yükseltilmesini istedi.

Yükün bir kısmı ise çok daha uzaktan geliyor. Karadeniz'e dökülen Tuna gibi nehirler, Avrupa'nın ortasından gelen besin yüklerini taşıyor; bu su da Boğaz'dan Marmara'nın yüzeyine akıyor. Rapor bu yüzden Tuna havzası ülkelerinin de çözüme katılmasını önerdi.

Bütün bunların üstüne hava da eklendi. Ilık deniz suyu ve uzun süren durgun, rüzgârsız günler fitoplanktonun çoğalması için ideal koşullar yarattı. Araştırmalar müsilajın iklim değişiminden kolayca etkilendiğini gösteriyor.

Süzerek beslenenler

Bir de denizin kendi temizlikçileri var: midyeler, istiridyeler ve suyu süzerek beslenen küçük balıklar. Bunlar fitoplanktonu tüketerek dengeyi korur. Bu canlıların etkisi azaldıkça, denizin doğal freni de zayıfladı. Rapor, onların sayısının artırılmasını önerilerinin arasına koydu.

Müsilaj ilk kez görülmüyordu. Marmara'nın bazı bölümlerinde 2007'de de benzer bir tablo yaşanmıştı. Ama 2020 birdeki, bugüne kadar görülen en ağırıydı ve aylarca sürdü.

En ağır darbeyi balıkçılar yedi. Müsilaj ağlara yapışıp onları ağırlaştırdı, yırttı. TÜBA'ya göre müsilaj av sezonunda balıkçılığı yüzde seksene varan oranlarda olumsuz etkileyebiliyor. Kıyı kasabalarında balık ölüleri görüldü.

Su altında müsilaj

Asıl zarar ise görünmeyen yerdeydi. Tabaka zamanla dibe çöktü; tabanda yaşayan canlıların üstünü bir örtü gibi kapladı. Altında kalan canlılar oksijensiz kaldı. Bu yüzden rapor, müsilajın yüzeydeki ve tabandaki etkilerinin ayrı ayrı ele alınmasını istedi.

Haziran'da kıyılarda büyük temizlik çalışmaları başladı. Tekneler, belediye ekipleri, gönüllüler yüzeydeki müsilajı topladı. Ama yüzeyi temizlemek, sorunun kaynağını kurutmak anlamına gelmiyordu.

Haziran'da kıyılarda büyük temizlik çalışmaları başladı.

Altı Haziran 2021'de 22 maddelik Marmara Denizi Eylem Planı açıklandı. Planın en önemli maddesi, atık su arıtma tesislerinden gelen azot ve fosfor yükünün azaltılmasıydı. Marmara Denizi, adalarıyla birlikte tamamen Özel Çevre Koruma Bölgesi ilan edildi.

İleri biyolojik arıtma

Planın merkezinde bir teknik kavram vardı: ileri biyolojik arıtma. Klasik arıtma atık suyu temizler ama azot ve fosforu büyük ölçüde bırakır. İleri biyolojik arıtma ise bu iki maddeyi de sudan ayırır. Bölgedeki tesislerin bu sisteme çevrilmesi hedeflendi.

Bilim insanlarının bir hesabı da gündeme geldi: denize giren azot yükü yüzde kırk azaltılabilirse Marmara'nın birkaç yıl içinde eski hâline dönebileceği öngörüldü. Ama bunun için yıllar süren yatırım ve kararlılık gerekiyordu.

Peki sonra ne oldu? Çevre Bakanlığı verilerine göre, 2024 başında Marmara'ya hâlâ her gün yaklaşık beş virgül 7.000.000 metreküp atık su akıyordu ve bunun neredeyse yarısı arıtılmıyordu.

Yeniden

Müsilaj da tamamen gitmedi. Sonraki yıllarda Marmara'nın farklı bölgelerinde yeniden görüldü; balıkçılar ağlarını yine müsilaj dolu çıkardı. Bilim insanları koşullar sürdükçe büyük bir salgının her an tekrarlanabileceği uyarısını yapıyor.

Müsilaj, bir denizin dilinden anlayanlar için bir uyarıydı. Yüzeydeki o kahverengi tabaka, aslında görmediğimiz şeylerin, dibe çöken oksijensizliğin ve yıllardır biriken yükün görünen yüzüydü.

Marmara, iki büyük denizin arasında, milyonlarca insanın kıyısında yaşadığı küçük bir deniz. Onu kurtarmanın yolu yüzeyi temizlemekten değil, ona ne gönderdiğimizi değiştirmekten geçiyor. Deniz, ona verdiğimizi bir gün mutlaka geri veriyor.