Ametist Dağı: Yüz Yıl Yanlış Okuduğumuz Orman
Yellowstone'da bir dağın yamacında, dik duran taşlaşmış ağaçlar var. Üst üste, kat kat. Yüz yıl boyunca bunun ne anlama geldiğini bildiğimizi sandık. 1980'de bir volkan patladı ve yanıldığımızı gösterdi.
Dik duran taşlaşmış kütük
Bu kütükler ahşap değil. Taş. Gövdenin damarı, kabuğun çatlağı, halkaları duruyor; ama dokunduğunuzda soğuk bir kaya hissedersiniz.
Ağaç çürümeden önce boşluklarına silis dolmuş. Odun yavaş yavaş yerini taşa bırakmış, biçimi olduğu gibi kalmış.
Dağın adı da buradan geliyor. 1872'de Amerikan Jeoloji Araştırması ekibi zirvede ametist buldu ve dağa o adı verdi. Aynı yamaçta opal de çıkıyor.
Lamar Vadisi
Kütüklerin yaşı 50.000.000 yıl. Jeolojik olarak Eosen dönemi. Yellowstone'da bugüne kadar 150'ye yakın fosil bitki türü bulundu.
Türler de şaşırtıcı: sekoya, köknar ve bir sürü yaprak döken ağaç. Gövdelerin bazıları iki buçuk metre çapında, bazıları altı metreden uzun.
Bölgeyi ilk kayda geçiren Hayden seferleri oldu. 1878 tarihli bir raporda, Soda Butte Deresi'nin karşısındaki Ametist Dağı'nda fosil ormanlardan söz ediliyordu.
Bu hikâyenin video hâli — YouTube kanalımızda.
Kat kat yamaç
Ve yamaç gerçekten kat kat. Bir sıra kütük, üstünde kalın bir tabaka, onun üstünde bir sıra kütük daha. Yukarı doğru tekrarlayıp gidiyor.
1900 civarında paleobotanikçi Frank Knowlton bir açıklama önerdi: bu ağaçlar buraya taşınmadı, oldukları yerde taşlaştı.
Yakındaki volkan patlıyor, kül ve çamur ormanı gömüyor.
Anlatı şöyleydi. Bir orman büyüyor. Yakındaki volkan patlıyor, kül ve çamur ormanı gömüyor. Yıllar geçiyor, küllü toprakta yeni bir orman yeşeriyor. Sonra yine gömülüyor.
Specimen Ridge
1960'ta Princeton'dan Erling Dorf Ametist Dağı'nı çalıştı ve 27 ayrı seviye saydı. Yani 27 ayrı orman, üst üste.
Bu açıklama çok ikna ediciydi, çünkü kütükler dimdikti ve bazılarının kökleri yerindeydi. Devrilmiş bir ağaç böyle durmaz.
Yirminci yüzyıl boyunca ders kitaplarında bu yazdı. Ametist Dağı, on binlerce yıla yayılmış bir orman dizisiydi. Doğa aynı yerde 27 kez baştan başlamıştı.
St. Helens Dağı, 1980 öncesi
Sonra 18 Mayıs 1980'de, buradan yaklaşık bin kilometre batıda, St. Helens Dağı patladı.
Patlama dağın kuzey yamacını uçurdu. Basınç dalgası çevredeki ormanı kibrit çöpü gibi yere serdi.
Binlerce ağaç köklerinden koptu ve kuzeydeki göle sürüklendi. Gölün adı Spirit Gölü.
Spirit Gölü, kütük salı
Kütükler gölün yüzeyinde dev bir sal oluşturdu. Patlamanın hemen ardından göl yüzeyinin yüzde yetmişinden fazlasını kaplıyorlardı.
O sal hâlâ orada. Kırk yılı aşkın süredir yüzüyor; bugün gölün yaklaşık yüzde yirmisini kaplıyor.
Kütükler gölün yüzeyinde dev bir sal oluşturdu.
Asıl ilginç olan kütüklerin nasıl yüzdüğü. Kök tarafı ağır. Ağaç suda yatay durmuyor, kökü aşağıda, gövdesi yukarıda, dikine duruyor.
Göl dibine oturan kütükler
Su emdikçe ağırlaşıyor ve öylece batıyor. Dikine. Göl tabanına kökünün üstünde oturuyor.
Yani Spirit Gölü'nün dibinde bugün dik duran kütüklerden bir orman var. O ormanın hiçbir ağacı orada büyümedi. Hepsi başka yerden geldi.
Bunu gören jeologlar Yellowstone'a döndü. Çünkü yüz yıllık açıklamanın dayandığı asıl kanıt buydu: kütük dikse, orada büyümüştür.
Millî Park Servisi bugün ne diyor
Millî Park Servisi bugün iki açıklamayı yan yana yazıyor. Biri Knowlton'ın yerinde taşlaşma görüşü. Diğeri, ağaçların volkanik çamur akıntılarıyla sökülüp taşındığı ve aşağıda dikine bırakıldığı görüşü.
Bir yanlış anlamayı düzeltelim. Ağaçların yaşı tartışmalı değil. 50.000.000 yıl, yerinde duruyor. Tartışma şu: gömülme nasıl oldu, kaç ayrı olayda oldu.
27 katın 27 ayrı ormana karşılık gelmesi gerekmiyor. Bir kısmı tek bir felaketin bıraktığı tabakalar olabilir.
Dağ değişmedi
Dağ yüz yılda değişmedi. Değişen biz olduk. Bir volkan patladı ve bize kendi kanıtımızı yeniden okumayı öğretti.
Videodaki soru
Bir kütük, hiç orada büyümeden nasıl dik durabilir?
Kaynaklar
- NPS 'Specimen Ridge Day Hike' (nps.gov/yell) — resmî park yayını
- USGS adlandırması, 1872 — Wikipedia 'Amethyst Mountain'
- Erling Dorf, 1960 — Yellowstone fosil orman seviyeleri
- NASA Earth Observatory 'The Floating Logs of Spirit Lake' (science.nasa.gov)
- Spirit Gölü kütük salı gözlemleri — NASA Earth Observatory
Görseller
- Specimen Ridge Petrified Forest Yellowstone001.jpg — Jacob W. Frank — Public domain (Wikimedia Commons)
- Petrified Tree, Yellowstone NP - panoramio.jpg — Aaron Zhu — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
- Polished slice of petrified wood.jpg — Michael Gäbler — CC BY 3.0 (Wikimedia Commons)
- Amethyst geode (South America) (32935201091).jpg — James St. John — CC BY 2.0 (Wikimedia Commons)
- Yellowstone flood event 2022 Swollen Lamar River and Lamar Valley (52166237466).jpg — Yellowstone National Park — Public domain (Wikimedia Commons)
- Sequoia affinis (fossil giant redwood tree trunk) (Florissant Formation, Upper Eocene; Florissant Fossil Beds National Monument, Colorado, USA) 2.jpg — James St. John — CC BY 2.0 (Wikimedia Commons)
- Yellowstone National Park, Wyoming. Grand Canyon of the Yellowstone. 1871. U.S. Geological and Geographical Survey of the Territories (Hayden Survey).jpg — U.S. Geological Survey — CC0 (Wikimedia Commons)
- Specimen Ridge Petrified Forest Yellowstone002.jpg — Jacob W. Frank — Public domain (Wikimedia Commons)
- Frank Hall Knowlton.jpg — Unknown photographer — Public domain (Wikimedia Commons)
- Volcanic Ash Fall Layers Izu Oshima Japan 1.jpg — Stanisław Raczyński — CC BY 3.0 (Wikimedia Commons)
- Hikers on Specimen Ridge (36373970394).jpg — Yellowstone National Park — Public domain (Wikimedia Commons)
- Zkamenělý strom - Petrified Tree - Yellowstone - panoramio.jpg — Pavel Špindler — CC BY 3.0 (Wikimedia Commons)
- Hiker on Specimen Ridge (37020660846).jpg — Yellowstone National Park — Public domain (Wikimedia Commons)
- Mount St. Helens 1979.jpg — USGS — Public domain (Wikimedia Commons)
- MSH80 eruption mount st helens plume 05-18-80.jpg — Donald A. Swanson — Public domain (Wikimedia Commons)
- MSH80 blowdown smith creek 09-24-80.jpg — Lyn Topinka — Public domain (Wikimedia Commons)
- Mt. St. Helens logs on Spirit Lake - USACE-p15141coll5-16973.jpeg — bilinmiyor — Public domain (Wikimedia Commons)
- Logs Floating in Spirit Lake001.jpg — Adam Mosbrucker, United States Geological Survey — Public domain (Wikimedia Commons)
- Root ball after May 2018 derecho, Walden, NY.jpg — Daniel Case — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
- Gifford Pinchot National Forest, Mt St Helens NVM, Logs in Spirit Lake (36338772114).jpg — U.S. Forest Service- Pacific Northwest Region — Public domain (Wikimedia Commons)
- Mt St Helens Spirit Lake 2017 04.jpg — Dirtsc — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
- Yellowstone flood event 2022 swollen Lamar River and Lamar Valley (52165190332).jpg — Yellowstone National Park — Public domain (Wikimedia Commons)
- Petrified Tree, Yellowstone Park (NBY 432339).jpg — Unknown authorUnknown author — Public domain (Wikimedia Commons)
- Polished Petrified Wood Macro.JPG — “Jon Zander (Digon3)” — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
- Specimen Ridge Petrified Forest Yellowstone002.jpg — Jacob W. Frank — Public domain (Wikimedia Commons)
- Lamar Valley Buffalo.jpg — Chris Light — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)