Van Gölü Neden Sodalı? Bir Soda Gölünün Hikâyesi

Uzaydan Van Gölü (ISS, 2016)

Yüz ölçümü 3.500 kilometrekareyi aşıyor; yani İstanbul'un neredeyse üçte ikisi kadar. Gölün ağzı yok: ona dökülen nehirler var, ama ondan çıkıp giden tek bir nehir bile yok. Su ancak buharlaşarak gidebiliyor.

Üstelik bu su, deniz seviyesinden 1640 metre yüksekte duruyor. En derin yerinde 451 metreye iniyor. Yani dağların arasına yerleşmiş, yüksek ve derin bir iç deniz.

Bu yüzden suyu tuzlu, hem de sodalı. Gölün pH değeri dokuz virgül sekiz civarında; yani sudan çok sabunlu suya yakın. Van Gölü, yeryüzünün bilinen en büyük sodalı gölü.

Nemrut Dağı'ndan Tatvan'a bakış

Peki göl neden çıkışsız? Cevap batı ucundaki bu dağda: Nemrut. Eskiden bu havzanın suyu batıya, Murat Nehri'ne akıp gidiyordu. Yaklaşık 250.000 yıl önce Nemrut büyük bir patlamayla uyandı.

Patlamanın lav akıntısı altmış kilometreden uzun bir set oluşturdu ve vadinin çıkışını tıkadı. Su gidecek yer bulamadı, çukurda birikmeye başladı. Van Gölü, bir yanardağın kapattığı bir vadinin içinde doğdu.

Nemrut bugün de sessiz değil. Kraterinin içinde iki göl var; biri soğuk, biri sıcak kaynaklarla besleniyor. Türkiye'nin en büyük krater gölü. Volkan, yarattığı büyük gölün hemen yanında uyuyor.

Neden sodalı?

Çıkışsız bir göl, nehirlerin getirdiği her şeyi biriktirir. Su buharlaşır, minerallerse kalır. Bölgenin volkanik kayaçlarından çözünen sodyum ve karbonat yüzbinlerce yılda birikti ve gölü bu hâle getirdi.

Böyle bir suda balık yaşayabilir mi? Yaşıyor, ama yalnız bir tanesi: inci kefali. Dünyada yalnız Van Gölü havzasında yaşayan bu balık, sodalı suya uyum sağlamış bir sazangil. Yöre halkı ona kısaca Van balığı der.

Ama inci kefali köken olarak bir tatlı su balığı.

Ama inci kefali köken olarak bir tatlı su balığı. Yumurtalarını sodalı suya bırakamaz. Bu yüzden her yıl Nisan ile Temmuz arasında sürüler hâlinde göle dökülen derelere girer, akıntıya karşı yüzerek tatlı suya çıkar.

Akıntıya karşı

Balıklar küçük şelalelerin önünde birikir, sıçrayarak yukarı çıkmaya çalışır. Yumurtladıktan sonra göle geri dönerler. Bu döngü her yıl yeniden yaşanıyor.

Göç dönemi kolay av dönemi demek; sürüler dar derelerde toplanıyor. Kaçak avcılık türü bir dönem tehlikeye soktu. Bugün üreme göçü boyunca avlanmak yasak.

Uzun süre gölde yaşayan tek balığın inci kefali olduğu düşünüldü. 2018'de jandarma dalgıçları başka bir türe rastladı. Bilim insanlarının incelemesinden sonra yeni balık tescillendi: Van Gölü küçük mercanı.

Göl dibindeki kuleler

Gölün asıl sırrı ise dipte. 1991 yılında Nature dergisinde yayımlanan bir çalışma, Van Gölü'nün dibinde kırk metreye kadar yükselen kireç kuleleri anlattı. Bunlar dünyada bilinen en büyük mikrobiyalitler.

Bu kuleleri mikroskobik canlılar yapıyor. Göl dibinden kalsiyumca zengin, tatlı yeraltı suyu sızıyor. Bu su sodalı göl suyuyla karşılaştığı yerde kireç çöküyor; yüzeydeki bakteriler de bu çökelmeye yardım ediyor. Kule her yıl biraz daha uzuyor.

Bilim insanları için bu kuleler bir zaman makinesi. Dünyanın en eski fosilleri, milyarlarca yıl önce benzer bakterilerin yaptığı stromatolitler. Van Gölü, o çok eski dünyanın bugün hâlâ yaşayan bir örneğini saklıyor.

Van Kalesi (Tuşpa)

Gölün kıyısı insanlık tarihinde de önemli. Bu kaya, Urartu Krallığı'nın başkenti Tuşpa. Milattan önce dokuzuncu yüzyılda Kral Birinci Sarduri burayı başkent ilan etti; bunu kayaya kazıttığı yazıtta altı kez tekrarladı.

Gölün güneyinde, kıyıya yakın küçük bir ada var: Akdamar. Adanın üstünde pembe taştan bir kilise yükseliyor. Vaspurakan kralı Gagik, onu 915 ile 921 yılları arasında mimar keşiş Manuel'e yaptırdı.

Adanın üstünde pembe taştan bir kilise yükseliyor.

Kilise pembe volkanik tüften yapıldı. Dış duvarları, insan ve hayvan figürlerinden oluşan zengin kabartmalarla kaplı. Uzun yıllar bakımsız kalan yapı 2007'de restore edilerek müze olarak açıldı.

Gevaş kıyısı

Göl her zaman aynı yerde durmuyor. 1988 ile 95 arasında su seviyesi yaklaşık iki metre yükseldi; kıyıdaki yollar, tarlalar ve evler sular altında kaldı. Sonraki yıllarda göl bir buçuk metre kadar geri çekildi.

Çıkışı olmayan bir gölde seviye yalnızca iki şeyin dengesine bağlı: gelen su ve buharlaşan su. Birkaç yağışlı ve serin yıl bu dengeyi bozmaya yetti. Van Gölü, çevresindeki iklimin hassas bir terazisi gibi.

Van'ın bir de ünlü kedisi var. Bembeyaz tüyleri ve çoğu zaman iki farklı renkte gözleri oluyor; biri mavi, öteki kehribar. Bunun sebebi, pigmentin yalnız bir göze ulaşmasını engelleyen genetik bir özellik. Üstelik Van kedileri suyu sever.

Van Gölü canavarı

Bu kadar büyük ve gizemli bir gölün bir de canavar efsanesi olacaktı. Doksanlarda bir 'Van Gölü canavarı' videosu ülke gündemine oturdu. Uzmanlar görüntüyü inandırıcı bulmadı; çekilen şeyin teknenin çektiği bir maket olabileceği söylendi.

Göl ulaşımı bile şekillendirdi. Türkiye'yi İran'a bağlayan demiryolu Tatvan'a gelince bitiyor; dağlık kıyıya ray döşemek yerine vagonlar feribota yükleniyor ve gölün karşı kıyısına, Van'a, gemiyle taşınıyor.

Bugün gölün güneydoğu kıyısında koca bir şehir yaşıyor. Uluslararası Uzay İstasyonu'ndan çekilen bu fotoğrafta Van'ın ışıkları gölün kıyısını çiziyor. Işıkların bittiği yerde ise karanlık, dev bir su kütlesi başlıyor.

Bir yanardağın armağanı

Van Gölü'nün hikâyesi bir kazayla başlıyor: bir yanardağ bir vadinin çıkışını tıkadı. O kaza, yüz binlerce yıl içinde bir sodalı deniz, endemik bir balık, dünyanın en büyük mikrobiyalitleri ve kıyısında 3.000 yıllık bir medeniyet doğurdu.

Göl bugün de değişiyor. Yağışlı yıllarda yükseliyor, kurak yıllarda çekiliyor; dipteki kuleler her yıl biraz uzuyor, inci kefali her bahar yeniden göç ediyor. Van Gölü durgun bir su değil, yaşayan bir sistem.

Van Gölü durgun bir su değil, yaşayan bir sistem.