Türkiye Kahve Ülkesiyken Nasıl Çay Ülkesi Oldu?
Yüz yıl önce bu ülkede neredeyse hiç çay içilmiyordu.
Kahve Yemen'den geliyordu
Peki bu kahve nereden geliyordu? Büyük ölçüde Yemen'den. Kahvenin dünyaya yayıldığı liman olan Mokha, yüzyıllarca imparatorluğun ulaşabildiği bir yerdi. Yani kahve, bugünkü anlamıyla ithal bir ürün değildi; imparatorluğun kendi coğrafyasından gelen bir alışkanlıktı.
Aslında çay fikri yeni değildi. 1888'de Bursa çevresinde, Uzak Doğu'dan getirilen tohum ve fidanlarla çay yetiştirilmeye çalışıldı. Deneme başarısız oldu. Sebep basitti: Bursa'nın iklimi çay bitkisine uygun değildi. Çay bol yağış ve asitli toprak ister.
Sonra her şeyi değiştiren şey oldu: imparatorluk dağıldı. Yemen elden çıktı ve kahve bir anda uzak ülkelerden, çoğunlukla Brezilya'dan gelen, dövizle alınan pahalı bir ithal ürüne dönüştü. Genç cumhuriyetin ise ne dövizi vardı ne de dışa bağımlı kalmaya niyeti.
1917: 'Batum'da yetişiyorsa Rize'de de yetişir'
Çözümün ipucu kuzeydeydi. Botanikçi Ali Rıza Erten, Doğu Karadeniz ve Kafkasya'da yaptığı incelemenin raporunu sundu: Batum ve çevresinde çay yetişiyordu. Rapor açıkça şunu söylüyordu — orada yetişiyorsa Rize ve çevresinde de yetişir. Aynı iklim kuşağı, aynı yağış, aynı toprak.
Altı şubat 1924'te kanun çıktı. 407 sayılı kanun, Rize vilayeti ve Borçka kazasında çay, fındık ve turunçgil yetiştirilmesini düzenliyordu. Rize'nin seçilmesi tesadüf değildi: yılda 2000 milimetrenin üzerinde yağış alan, kışı ılık geçen, toprağı asitli bir bölgeydi. Çay bitkisi tam olarak bunu ister.
İşin başına bir ziraat mühendisi geçti: Zihni Derin. 1924'te Batum'a gidip oradaki çay bahçelerini inceledi, tohum ve fidan getirdi, Rize'de ilk fidanlığı kurdu ve yıllarca köy köy dolaşıp çiftçiyi ikna etmeye çalıştı. Tohum ithalatı büyüdü: 1937'de yirmi ton, 39'da otuz ton, kırkta kırk ton. Bugün Rize'de heykeli var; kendisine Türk çayının babası deniyor.
1938 ilk hasat, 1947 ilk fabrika
İlk yaş çay hasadı ve ilk kuru çay üretimi 1938'de yapıldı. 1947'de Rize'de, günde altmış ton kapasiteli ilk çay fabrikası açıldı. İkinci Dünya Savaşı yıllarında ithalat zorlaşınca yerli çay iyice yayıldı ve 1971'de Çaykur kuruldu. Ekonomik bir zorunluluk olarak başlayan iş, bir alışkanlığa dönüşmüştü.
Bugün Türkiye, kişi başına düşen çay tüketiminde dünya birincisi. Yılda kişi başı üç kilonun üzerinde çay; kabaca günde dört bardak, yılda 1300 bardak. İkinci sıradaki İrlanda ile arada ciddi bir fark var. Yüz yıl önce çay içmeyen bir ülke, bir ithalat sorununu çözmek için Rize'ye çay ekti ve dünyanın en çok çay içen ülkesi oldu. Elindeki ince belli bardağın hikâyesi bu.
İkinci sıradaki İrlanda ile arada ciddi bir fark var.
Videodaki soru
Türkiye neden kahve ülkesiyken çay ülkesi oldu?
Kaynaklar
- Osmanlı'da kahvehane kültürü ve kahvenin merkezî alışkanlık olması: https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_kahvesi ; https://www.tb.org.tr/en/cayin-tarihcesi-1
- Kahvenin Yemen/Mokha limanı üzerinden gelmesi: https://en.wikipedia.org/wiki/Mocha,_Yemen ; https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee
- 1888'de Bursa çevresinde yapılan ilk çay denemesi ve iklim yüzünden başarısız olması. NOT: tohumun Japonya'dan mı Çin'den mi geldiği kaynaklarda TARTIŞMALI, metin bu yüzden 'Uzak Doğu' diyor: https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_%C3%A7ay%C4%B1 ; https://www.beyaztarih.com/resimlerle-tarih/detay/cayin-turkiye-seruveni
- İmparatorluğun dağılmasıyla kahvenin dövizle alınan ithal ürüne dönüşmesi ve çay politikasının bu ihtiyaçtan doğması: https://www.historystudies.net/turkiye-cumhuriyetinde-cay-yetistiriciligi-ve-cay-politikalari-1923-1960_1236 ; https://www.caykur.gov.tr/Pages/Kurumsal/KurumHakkinda.aspx?ItemId=6
- Botanikçi Ali Rıza Erten'in Doğu Karadeniz-Kafkasya raporu ve Rize kararında dayanak olması: https://www.rize.bel.tr/icerik/rize-ve-cay ; https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_%C3%A7ay%C4%B1
- 6 Şubat 1924 tarihli 407 sayılı 'Rize Vilayetiyle Borçka Kazasında Fındık, Portakal, Limon, Mandalina ve Çay Yetiştirilmesi Hakkında Kanun': https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_%C3%A7ay%C4%B1 ; https://www.rize.bel.tr/icerik/rize-ve-cay
- Zihni Derin'in 1924'te Batum'a gidip tohum ve fidan getirmesi, Rize'de ilk fidanlığı kurması ve 'Türk çayının babası' anılması: https://www.rize.bel.tr/icerik/rize-ve-cay ; https://calismaortami.fisek.org.tr/icerik/rizede-ondan-once-cay-dikilmiyordu-zihni-derin/
- 1938'de ilk yaş çay hasadı ve kuru çay üretimi, 1947'de Rize'de günde 60 ton kapasiteli ilk fabrika, 1971'de 1497 sayılı kanunla Çaykur: https://www.caykur.gov.tr/Pages/Kurumsal/KurumHakkinda.aspx?ItemId=6 ; https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_%C3%A7ay%C4%B1
- Türkiye'nin kişi başına çay tüketiminde dünya birincisi olması (yılda 3 kilonun üzerinde) ve İrlanda'nın ikinci sırada gelmesi: https://www.cumhuriyet.com.tr/yasam/en-cok-cay-icen-ulkeler-belli-oldu-turkiye-dunyanin-zirvesinde-2471658 ; https://chado.com.tr/turkiyede-cay-tuketimi/
Görseller
- V&A Turkish coffehouse.jpg — Unknown Greek watercolourist — Public domain (Wikimedia Commons)
- Turkish coffee Turk kahvesi.jpg — Cromptonenator1 — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
- Tea-plant-chinese-india-japanes-ceylon-flowers-seeds.png — McCormick and company — Public domain (Wikimedia Commons)
- Green Decaffeinated Brazilian Coffee Sack.JPG — Jkafader — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
- Tea Leaves. Also known as "Camellia Sinensis".jpg — VickyOmondi — CC0 (Wikimedia Commons)
- Rize Tea Plantation 2005-jk.jpg — Photo by User:Wikimol — CC BY-SA 2.5 (Wikimedia Commons)
- Zihni Derin büstü, Rize.jpg — Hbasak — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
- Çaykur Arhavi Çay Fabrikası.jpg — Pemav — CC BY 4.0 (Wikimedia Commons)
- Serving tea, Turkish style.jpg — Robertgombos — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)