Kültür

Türk Bayrağının Ölçüleri Neye Göre Belirlenir?

Türk bayrağında hiçbir şey serbest çizilmez; her parçası tek bir sayıya bağlıdır.

Aynı ordugâhta ayrı ayrı sancaklar

Renkler de kuruma ve döneme göre değişiyordu. Bir minyatürde yan yana duran sancaklara bakın: biri yeşil-kırmızı, biri kırmızı-sarı, biri siyah-altın. Alayın, ocağın, kalenin kendi sancağı vardı. Ortak bir ölçü, ortak bir renk tarifi yoktu.

Al renk yine de öne çıkıyordu; padişah sancağı önce beyaz, sonra al oldu. Ama al tek başına Osmanlı bayrağı demek değildi. Aynı yüzyıllarda donanmada kırmızı da yeşil de kullanılıyor, ticaret gemilerinin bayrağı ise dönem dönem başkalaşıyordu.

Bu karışıklık dışarıdan da görülüyordu. On sekizinci yüzyıl Avrupa bayrak çizelgelerinde Osmanlı için tek bir kare yoktur; yan yana birkaç ayrı bayrak çizilir. Kırmızısı, mavisi, yeşili, hatta moru vardır. Üzerlerindeki hilal sayısı bile birbirini tutmaz.

Üçüncü Selim dönemi (1789-1807)

Ayyıldıza giden yol on sekizinci yüzyılda açıldı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'ne göre Üçüncü Selim, ordu ve donanma bayraklarındaki hilale sekiz köşeli yıldızı da ekletti. Bugünkü bayrağın iki simgesi ilk kez bu dönemde birlikte, düzenli biçimde kullanılmaya başlandı.

1793'te bir buyruldu çıktı: donanmanın kalyonlarına çekilecek sancaklar al renkte olacak, üzerlerinde beyaz ay ve yıldız bulunacaktı. İlk kez bir renk ile bir simge birlikte emrediliyordu. Ama bu emir yalnız donanmayı bağlıyordu; kara tarafı hâlâ karışıktı.

Yıldızın kendisi de sabit değildi. 1793 ile 1844 arasında kullanılan bayrakta yıldız sekiz köşelidir; bugünküyse beş. Yani bayrağın en tanıdık ayrıntısı bile bir dönem bambaşka çiziliyordu.

1844 — Tanzimat ve beş köşeli yıldız

Değişimin tarihi olarak 1844 verilir: Tanzimat sürecinde, Sultan Abdülmecid döneminde beş köşeli yıldızlı al bayrak resmî bayrak sayılır. Burada dürüst olalım. Bayrakbilimciler bu tarihi tekrar eder ama dayandığı belgeyi bugüne kadar ortaya koyan olmamıştır.

Ay ile yıldızın kökeni hâlâ tartışmalı. En çok anılan görüş simgeyi antik Bizans'a bağlar; Batı Göktürk sikkelerine ve eski Yakın Doğu'ya bağlayanlar da var. Kesin bir cevap yok. Çok anlatılan o hikâye, savaş alanındaki kan gölüne yansıyan ay ve yıldız ise tarihsel bir kaynağa dayanmıyor; bir halk anlatısı.

Cumhuriyet bayrağı olduğu gibi devraldı ve 1936'da kanuna bağladı.

Cumhuriyet bayrağı olduğu gibi devraldı ve 1936'da kanuna bağladı. 29 Mayıs 1936 tarihli Türk Bayrağı Kanunu'nun birinci maddesi şekli ve nispetleri kanuna ekli örneğe bağlıyor, kumaşını bile yazıyordu: yerli şali. Kanun bir yıl sonra yürürlüğe girdi.

Kanun kullanımı da yazdı

Kanun yalnız şekli anlatmıyordu. 1936 metnine göre bayrak resmî dairelerde sabah sekizde çekilir, gün batarken indirilirdi. Bugün kamu kurumlarında sürekli çekili kalıyor; bu, 99'da yapılan bir değişiklikle geldi. On Kasım'da ise yarıya iniyor.

Sık duyulan bir bilgiyi de düzeltelim: 1936 kanunu bugün yürürlükte değil. 22 Eylül 1983 tarihli, 2.893 sayılı Türk Bayrağı Kanunu onuncu maddesiyle eski kanunu açıkça yürürlükten kaldırdı. Bayrağın ölçüleri artık bu kanuna ekli cetvelde duruyor.

Şimdi işin asıl güzel kısmı. Cetvelde her ölçü tek bir harfe bağlıdır: G, yani bayrağın genişliği. Boy, bir buçuk G'dir. İpin geçtiği beyaz uçkurluğun eni bile yazılıdır: genişliğin otuzda biri. Bayrakta göz kararı bırakılmış hiçbir parça yoktur.

Hilal iki daireden artar

Hilal aslında çizilmez, iki daireden artar. Büyük dairenin çapı genişliğin yarısıdır; merkezi de gönder kenarından yarım G içeridedir. İçine, çapı genişliğin beşte ikisi kadar olan ikinci daire oturur ve bu dairenin merkezi birincinin 16'da bir G sağındadır. Geriye kalan boşluk hilaldir.

Yıldız da rastgele durmaz. Onu çevreleyen çemberin çapı, genişliğin dörtte biridir. Beş ucundan biri her zaman gönderin olduğu yana bakar. Ay ile yıldız birbirine değmez; ikisinin arasındaki uzaklık da cetvelde tarif edilmiştir.

Cetvelin altında tek cümlelik bir not var: bayrak genişliği ne olursa olsun, G emsali değişmez. Yani bir metrelik bayrakla bir binayı örten bayrak birebir aynı orandadır. Bayrağı büyütmek, bütün ölçüleri aynı sayıyla çarpmaktan ibarettir.

Bir sancaktan bir cetvele

Yüzyıllar boyunca bu bayrak; rengiyle, şekliyle, yıldızının köşe sayısıyla değişti durdu. Sonunda bir cetvele bağlandı ve tartışma bitti. Bugün gördüğünüz her Türk bayrağı; hilali iki daireden çıkan, yıldızı bir çembere sığan, boyu genişliğine oranlanmış aynı tarifin kopyasıdır.

Videodaki soru

Türk bayrağının boyu, genişliğinin kaç katıdır?

Kaynaklar

TDV İslâm Ansiklopedisi, 'Bayrak' maddesi (islamansiklopedisi.org.tr/bayrak); tr.wikipedia 'Osmanlı bayrakları' — klasik dönemde belli bir bayrak yoktur, tuğ/tuğra/sancak kullanılır
tr.wikipedia 'Osmanlı bayrakları' (alay, bölük, kolordu ve karargâh sancakları ayrı ayrı); TDV İA 'Bayrak' (padişah sancağı önce beyaz sonra al; donanmada kırmızı ve yeşil)
TDV İA 'Bayrak' (padişah sancağı beyazdan ala; donanmada kırmızı ve yeşil bayraklar; ticaret gemileri için beyaz, sonra yeşil); tr.wikipedia 'Osmanlı bayrakları'
Tobias Conrad Lotter, 'Flaggen aller seefahrenden Potenzen und Nationen', y. 1760 — 'Groß Türck', 'Türckische Bassa', 'Türckische Kayser', 'Purpurß. Türckische' kareleri (Wikimedia Commons, kamu malı); tr.wikipedia 'Osmanlı bayrakları' (1780'lerin mavi ve mor Osmanlı bayrakları)
TDV İA 'Bayrak': 'III. Selim orduya ve donanmaya ait bayraklar üzerindeki hilâle sekiz köşeli yıldızı da ilâve ettirdi'; en.wikipedia 'Star and crescent' (kullanımın III. Mustafa'da başlayıp I. Abdülhamid ve III. Selim'de yerleşmesi)
en.wikipedia 'Flag of the Ottoman Empire': 'A buyruldu (decree) from 1793 required that the ships of the Ottoman Navy were to use a red flag with the star and crescent in white'; TDV İA 'Bayrak' (1793 buyruldusu, donanma kalyonları) — tr.wikipedia üzerinden
en.wikipedia 'Flag of the Ottoman Empire' ('The official eight-pointed star flag used by the Ottoman Empire between 1793 and 1844'); tr.wikipedia 'Osmanlı bayrakları' (sekiz köşeli yıldız, 1793-1844)
en.wikipedia 'Flag of the Ottoman Empire': 'In 1844, a version of this flag, with a five-pointed star, was officially adopted as the Ottoman national flag'; crwflags.com/fotw/flags/tr-ottom.html — Znamierowski'nin 1793 ve 1844 tarihlerini belge göstermeden verdiği, C. Southworth'ün 2011 tarihli notu
en.wikipedia 'Star and crescent' (Bizans/Konstantinopolis kökeni, Batı Göktürk Kağanlığı sikkeleri, Mezopotamya öncülleri — hepsi ayrı ve tartışmalı); tr.wikipedia 'Türk bayrağı' (kan gölü anlatısı 'efsaneye göre' diye verilir, tek dayanağı turistik bir web sayfasıdır)
2994 sayılı Türk Bayrağı Kanunu, madde 1 ve madde 8 (Resmî Gazete 29/5/1936; tam metin tr.wikisource 's:2994 Sayılı Türk Bayrağı Kanunu'); en.wikipedia 'Flag of Turkey' (29 Mayıs 1936 standartlaşması)
2994 sayılı Kanun madde 3 ('sabah sekizde çekilir ve gün batarken indirilir'); 2893 sayılı Kanun madde 3 (Değişik: 14/7/1999-4409/1: 'Kamu kurum ve kuruluşlarında Türk Bayrağı sürekli çekili kalır') ve madde 4 (10 Kasım'da yarıya çekilir) — mevzuat.gov.tr 1.5.2893
2893 sayılı Türk Bayrağı Kanunu, madde 2 ('bu Kanuna ekli cetvelde gösterilen şekil ve oranlarda') ve madde 10 ('29 Mayıs 1936 Tarih ve 2994 Sayılı Türk Bayrağı Kanunu yürürlükten kaldırılmıştır') — mevzuat.gov.tr 1.5.2893; Türk Bayrağı Tüzüğü, 25/1/1985 tarihli 85/9034 sayılı karar (RG 17/3/1985)
2893 sayılı Kanuna ekli cetvel: Boy = 1,5 G; Uçkurluk genişliği = 1/30 G (mevzuat.gov.tr 1.5.2893); tr.wikipedia 'Türk bayrağı' ölçüler tablosu (Türk Bayrağı Tüzüğü madde 4)
2893 sayılı Kanuna ekli cetvel: dış dairenin çapı 1/2 G, merkezi uçkurluktan 1/2 G; iç dairenin çapı 0,4 G; iki merkez arası 1/16 G. Wikimedia Commons 'Flag of Turkey.svg' koordinatlarıyla doğrulandı (G=60000: r=15000 ve r=12000, merkezler arası 3750)
2893 sayılı Kanuna ekli cetvel: yıldız dairesinin çapı 1/4 G, yıldız dairesinin ayın iç dairesinden uzaklığı 1/3 G; Commons 'Flag of Turkey.svg' (yıldızın çevrel çember yarıçapı 7500 = G/8, sol ucu göndere dönük) ve crwflags.com/fotw/flags/tr-ottom.html (R. Stelter: yıldızın ucu daima göndere bakar, 1857 ve 1905 çizelgeleri)
2893 sayılı Kanuna ekli cetvelin notu: 'Bayrak genişliği ne olursa olsun (G) emsali değişmez' (mevzuat.gov.tr 1.5.2893, s. 5994-2); tr.wikipedia 'Türk bayrağı' ölçüler tablosunun aynı notu
2893 sayılı Türk Bayrağı Kanunu ve ekli cetvel; Türk Bayrağı Tüzüğü (25/1/1985, 85/9034) madde 4 — bayrağın standart boyutları

Görseller

Battle of Mohács 1526.png — Johann Schreier, EHRENSPIEGEL DES HAUSES ÖSTERREICH (A chronicle written for Johann Jakob Fugger around 1555) — Public domain (Wikimedia Commons)
Szigetvár before the siege.jpg — Unknown authorUnknown author — Public domain (Wikimedia Commons)
Moeurs et costumes des Orientaux (recueil).f022.jpg — Unknown authorUnknown author — Public domain (Wikimedia Commons)
Ca. 1760 flag chart by Tobias Lotter.jpg — Tobias Conrad Lotter / Matthäus Seutter — Public domain (Wikimedia Commons)
Joseph Warnia-Zarzecki - Sultan Selim III - Google Art Project.jpg — Joseph Warnia-Zarzecki 1850 (French) Born in Nantes, France. Details on Google Art Project — Public domain (Wikimedia Commons)
Ca. 1750 chart of naval flags of the world.jpg — https://www.raremaps.com/gallery/detail/60259/naval-flags-of-the-world-les-pavillons-des-mer-du-mond-no-le-rouge — Public domain (Wikimedia Commons)
Abdülmecid Litho.jpg — Eduard Kaiser — Public domain (Wikimedia Commons)
Moon with venus.jpg — Rudolphous — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
Turkish flags at half staff.jpg — E4024 — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
Turkish Flag in Anıtkabir.jpg — Atasoy.emrah — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)

Bunlar da ilgini çekebilir

Tarih Berlin Duvarı'nı Okunmamış Bir Kâğıt Açtı Tarih Paris Neden Havaya Uçurulmadı? Tarih Malazgirt'ten Sonra: Romen Diyojen'i Ne Bekliyordu?