Tetris: Moskova'da Doğan Oyun ve Kazanamayan Mucidi
Dünyanın en çok oynanan oyunu, Soğuk Savaş'ın ortasında Moskova'da doğdu.
Kimse satmıyor, herkes kopyalıyor
Oyun bir anda merkezin içinde yayıldı. İnsanlar işini bırakıp Tetris oynamaya başlayınca oyun disketlere kopyalanıp başka kurumlara taşındı. Ortada ne bir şirket vardı ne de satış: herkes birbirine bedava veriyordu. 16 yaşındaki bir öğrenci, Vadim Gerasimov, oyunu kişisel bilgisayarlara uyarladı ve Tetris bütün Moskova'ya yayıldı.
Kopyalar Moskova'da kalmadı. Oyun kısa sürede Budapeşte'ye ulaştı ve orada ilk kez Batılı gözler tarafından görüldü. Ama bir sorun vardı: Tetris'i kimin sattığını, kimin izin verebileceğini kimse bilmiyordu. Çünkü oyunun bir sahibi yok gibi görünüyordu.
Oyunu Budapeşte'de gören Macar asıllı iş insanı Robert Stein, Moskova'ya teleks çekip hakları satın almak istedi. Cevap gelmeden, henüz sahibi olmadığı hakları Batı'da satmaya başladı. Tetris İngiltere'de ve Amerika'da bilgisayar oyunu olarak raflara çıktı; kutuların üstünde Kızıl Meydan resimleri vardı. Moskova ise ortada olup bitenden habersizdi.
Peki oyun aslında kimindi?
Cevap Sovyet hukukundaydı. Bir devlet kurumunda, devletin bilgisayarında üretilen her şey devletin malıydı. Tetris'in hakları da Elorg adlı devlet kuruluşuna aitti. Yani oyunu yazan adamın, dünyanın her yerinde satılan bu oyun üzerinde tek bir hakkı bile yoktu. Pajitnov'un o dönem söylediği şey şuydu: insanların oynamasından mutluydu, para aklına gelmemişti.
1989 şubatında işler düğümlendi. Hollanda doğumlu Henk Rogers, turist vizesiyle Moskova'ya gitti ve randevusuz şekilde Elorg'un kapısını çaldı. Aynı hafta Robert Stein da, Mirrorsoft adına Kevin Maxwell de oradaydı; üçü de birbirinden habersizdi. Elorg'un müdürü Nikolai Belikov elindeki sözleşmeleri masaya koyup karşılaştırdı ve kimin neyi gerçekten satın aldığını ortaya çıkardı. El konsolu hakları Rogers üzerinden Nintendo'ya gitti.
Rogers'ın Nintendo Amerika'nın başındaki Minoru Arakawa'ya söylediği cümle, oyun tarihinin en isabetli tavsiyelerinden biri sayılıyor: Game Boy'u küçük çocuklara satmak istiyorsanız kutuya Mario koyun; herkese satmak istiyorsanız Tetris koyun. Nintendo dinledi. 1989'da Game Boy, kutusunda Tetris'le satıldı ve cihaz yalnızca çocukların değil, herkesin eline geçti.
Mahkeme salonunda biten kavga
Hikâyenin bir de mahkeme kısmı var. Atari'nin oyun kolu Tengen, ev konsolu haklarına sahip olduğunu düşünüp kendi Tetris kartuşunu piyasaya sürdü. Nintendo dava açtı ve kazandı; yüz binlerce kartuş raflardan toplandı. Bir Sovyet araştırma merkezinde bedava dağıtılan oyun, artık Amerika'da milyon dolarlık davaların konusuydu.
Peki Pajitnov? Oyunu yazdıktan sonraki on yıldan uzun süre boyunca Tetris'ten tek kuruş kazanmadı; para devlete gitti. Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra Elorg'un elindeki haklar sona erdi ve 1996'da Tetris'in hakları mucidine döndü. Pajitnov, Moskova'da kapısını çalan adamla, Henk Rogers'la birlikte Tetris şirketini kurdu. Bugün Tetris tarihin en çok oynanan ve en çok satan oyunlarından biri. Ve iki adam hâlâ birlikte sahneye çıkıyor.
Nintendo dava açtı ve kazandı; yüz binlerce kartuş raflardan toplandı.
Videodaki soru
Tetris'in mucidi ilk on yılda oyundan ne kazandı?
Kaynaklar
- Oyunun 6 Haziran 1984'te Elektronika 60 üzerinde yazılması, pentomino esini ve 'tetra + tenis' ad kökeni: https://www.history.co.uk/articles/the-history-of-tetris ; https://www.cnn.com/style/article/tetris-video-game-history
- Oyunun merkezde elden ele yayılması ve 16 yaşındaki Vadim Gerasimov'un IBM PC uyarlaması: https://www.history.co.uk/articles/the-history-of-tetris ; https://theboar.org/2020/12/concept-to-console-a-history-of-tetris/
- Kopyaların Budapeşte'ye ulaşması ve oyunun Batı'da ilk kez orada görülmesi: https://www.morningbrew.com/stories/2023/03/31/how-tetris-crossed-iron-curtain-and-took-over-the-world ; https://tetris.wiki/History
- Robert Stein'ın teleksle pazarlığı ve hakları almadan Batı'da satmaya başlaması: https://www.filfre.net/2017/07/a-tale-of-the-mirror-world-part-7-winners-and-losers/ ; https://tetris.wiki/History
- Sovyet hukukuna göre devlet kurumunda üretilen yazılımın devlete ait olması ve hakların Elorg'da bulunması: https://tetris.wiki/History ; https://www.gamedeveloper.com/game-platforms/games-law-history-the-tetris-saga
- Şubat 1989'da Rogers, Stein ve Kevin Maxwell'in birbirinden habersiz aynı hafta Moskova'da olması ve Belikov'un sözleşmeleri karşılaştırması: https://www.historyvshollywood.com/reelfaces/tetris-movie/ ; https://www.bigissue.com/culture/film/how-two-men-outran-the-kgb-to-bring-tetris-to-the-world/
- Rogers'ın Arakawa'ya söylediği 'küçük çocuklara satmak istiyorsanız Mario, herkese satmak istiyorsanız Tetris' sözü ve Game Boy paketi: https://www.nintendolife.com/news/2018/11/henk_rogers_on_his_first_impressions_of_tetris_and_persuading_nintendo_to_bundle_it_with_the_game_boy ; https://en.wikipedia.org/wiki/Henk_Rogers
- Tengen davası, Haziran 1989 tedbir kararı ve 268 bin kartuşun toplatılması: https://en.wikipedia.org/wiki/Tetris_(Atari_Games) ; https://www.upi.com/Archives/1989/06/21/Court-blocks-Tengen-sale-of-Soviet-designed-video-game/3148614404800/
- On yıllık Rus lisansının dolmasıyla hakların Pajitnov'a dönmesi ve 1996'da Rogers'la birlikte The Tetris Company'nin kurulması: https://en.wikipedia.org/wiki/The_Tetris_Company ; https://tetris.com/corporate-bios
Görseller
- The first version of Tetris.jpg — Unnerving duck — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
- Alexey Pajitnov January 2008.jpg — Jordi Sabaté — CC BY 2.0 (Wikimedia Commons)
- Moscow - City Center - 1986.jpg — Thomas Münter — CC BY 2.0 (Wikimedia Commons)
- Telex machine 1.jpg — Alan & Flora Botting — CC BY-SA 2.0 (Wikimedia Commons)
- Kremlin administration building 14.jpg — A.Savin — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
- Game Boy and Tetris.jpg — Sammlung der Medien und Wissenschaft — CC BY 4.0 (Wikimedia Commons)
- Nintendo Entertainment System video game console (53665518370).jpg — Chris Williams — CC0 (Wikimedia Commons)
- Henk Rogers 2020.png — ThinkTech Hawaii — CC BY 3.0 (Wikimedia Commons)
- Алексей Пажитнов и Хэнк Роджерс в 2024 году.jpg — MikhailViesel — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)