Peri Bacaları Nasıl Oluştu? Kapadokya'nın Hikâyesi

Paşabağları

Eskiden insanlar bu kayaları perilerin yaptığına inanıyordu; adları da buradan geliyor. Gerçek hikâye ise perilerden daha şaşırtıcı. İçinde volkanlar, külden yapılmış bir ova, su, rüzgâr ve milyonlarca yıl var.

Önce volkanlar. Yaklaşık 10.000.000 yıl önce bu bölgede yanardağlar uyandı. Bugün Erciyes, Hasan Dağı ve Göllüdağ diye tanıdığımız dağlar, o dönemin büyük volkanik sisteminin parçaları.

Bu volkanlar yalnız lav akıtmadı. Patlamalarla gökyüzüne devasa kül bulutları savurdu. Kızgın kül ve gaz yere yakın akarak vadileri doldurdu. Bilim insanları bu kül akıntılarının yaklaşık 20.000 kilometrekarelik bir alanı örttüğünü hesaplıyor.

Göllüdağ'ın siyah camı

Volkanlar bölgeye bir hazine de bıraktı: obsidyen, yani volkanik cam. Göllüdağ'ın keskin, siyah obsidyeni 10.000 yıldan uzun süre önce işlenip bıçak ağzına çevrildi ve Kıbrıs'a, Suriye'ye kadar taşındı.

Kül soğuyup sıkışınca taşa döndü. Bu taşa tüf deniyor; hafif, gözenekli ve şaşırtıcı derecede yumuşak. Bazı katmanlar ise kızgın hâlde birbirine kaynaşıp çok daha sert bir taşa, ignimbrite dönüştü.

Volkanlar milyonlarca yıl boyunca tekrar tekrar patladı. Her patlama yeni bir katman serdi. Yumuşak tüfün üstüne sert bir katman, onun üstüne yine yumuşak... Bu katmanların toplam kalınlığı yer yer 400 metreyi buluyor.

Vadiler oyuluyor

Sonra heykeltıraşlar işe koyuldu: yağmur, kar suyu, sel ve rüzgâr. Su çatlaklara sızdı, donup çözülerek kayayı kırdı, seller yumuşak tüfü taşıyıp götürdü. Ova yavaş yavaş oyulup vadilere dönüştü.

Peri bacasının sırrı tepesindeki şapkada. Sert katmandan kalan bir taş parçası, altındaki yumuşak tüfü yağmurdan korur. Şapkanın çevresindeki her şey aşınıp giderken onun altı ayakta kalır. Ortaya önce bir sütun, sonra bir koni çıkar.

Sonra heykeltıraşlar işe koyuldu: yağmur, kar suyu, sel ve rüzgâr.

Bu ne kadar yavaş oluyor? 2015'te yayımlanan bir çalışma, kayaların yüzeyinde biriken nadir atomları ölçerek aşınma hızını hesapladı. Peri bacalarının şapkaları bin yılda yalnızca üç santimetre kadar aşınıyor.

Şapkasız koniler, Devrent

Ama şapka bir gün düşer. O andan sonra her şey hızlanıyor. Aynı çalışmaya göre şapkasını kaybeden peri bacası bin yılda yaklaşık 28 santimetre aşınıyor; yani dokuz kat daha hızlı. Şapkasız bir peri bacası kısa sürede eriyip kaybolur.

Yani peri bacaları sabit heykeller değil, yaşayan bir manzara. Bugün gördüklerimizin bir kısmı aşınıp gidecek, plato kenarlarında ise yenileri doğacak. Bizim ömrümüz bu değişimi görmeye yetmez, ama değişim durmuyor.

Bölgenin adı da en az kayaları kadar eski. Kapadokya adı ilk kez milattan önce altıncı yüzyılın sonunda, Pers kralları Darius ve Kserkses'in yazıtlarında, ülkeler listesinde Katpatuka olarak geçiyor.

Ürgüp

Turizm broşürlerinde Kapadokya'nın 'güzel atlar ülkesi' demek olduğu yazar. Ama dilbilimciler bu yoruma katılmıyor. Bir görüşe göre ad, Hititçede 'aşağıdaki yer' anlamına gelen bir ifadeden türedi. Kesin cevap hâlâ tartışmalı.

Yumuşak tüfün bir avantajı vardı: kolayca oyulabiliyordu. İnsanlar bu kayaların içine ev, ambar, güvercinlik, manastır ve kilise oydu. Göreme'de bir vadide onlarca kaya kilisesi yan yana duruyor.

En ünlülerinden biri Tokalı Kilise. Duvarları dokuzuncu ve onuncu yüzyıllarda birkaç aşamada fresklerle süslendi; İsa'nın hayatından sahneler, yüzlerce aziz. Bu freskler, döneminin en kaliteli Bizans duvar resimleri arasında sayılıyor.

Uçhisar Kalesi

Bazı kayalar ev olmaktan çok kale oldu. Uçhisar, 95 metre yüksekliğinde dev bir tüf kayasının oyulmasıyla yapıldı; bölgenin en yüksek noktası. Arap akınları döneminde bir sığınak, sonra bir gözetleme yeri oldu.

Kayaların yüzünde küçük, sıra sıra delikler görürsünüz. Bunların çoğu güvercinlik. Güvercin dışkısı azot bakımından zengin bir gübre; Kapadokyalılar onu yüzyıllarca üzüm bağlarında ve tarlalarda kullandı.

İnsanlar yalnız yukarı değil, aşağıya da oydu.

İnsanlar yalnız yukarı değil, aşağıya da oydu. 1963'te Derinkuyu'da bir adam evini onarırken bir duvarı yıktı ve arkasında bir tünel buldu. Tünel, yerin 85 metre altına inen bir yeraltı şehrine açılıyordu.

Yerin altında hayat

Bu şehirde havalandırma bacaları, kuyular, ahırlar, şaraphaneler ve ağır taş kapılar var. Tahminlere göre tehlike anında, hayvanları ve erzaklarıyla birlikte 20.000 kadar insan burada saklanabiliyordu.

Derinkuyu'da yüzyıllar boyunca Kapadokyalı Rumlar da yaşadı; kasabaya Malakopi diyorlardı. 1920 üçteki nüfus mübadelesiyle Yunanistan'a gönderildiler. Yeraltındaki koridorlar sessizliğe gömüldü ve kırk yıl sonra bir ev duvarının arkasından yeniden ortaya çıktı.

Kayaların içinde yaşamak yüzyıllarca sürdü. Zelve Vadisi'nde insanlar yakın zamana kadar kaya evlerde oturuyordu. Ama aşınma insanı da bekleyecek değildi: kaya düşmeleri ve çökmeler vadiyi giderek tehlikeli hâle getirdi.

Boşaltılan köy

1952'de Zelve'nin son sakinleri, birkaç kilometre ötedeki Aktepe'ye taşındı. Köylüler yeni yere Yeni Zelve adını verdi. Eski köy bugün bir açık hava müzesi; bazı bölümleri ise çökme tehlikesi yüzünden kapalı.

Yani Kapadokya'yı yapan güç, onu bozan güçle aynı. Yağmur ve rüzgâr bir yandan yeni peri bacaları yontuyor, bir yandan eskilerini yıkıyor. İnsan bu iki hareketin arasına yerleşip binlerce yıl orada yaşadı.

Bugün sabahları vadilerin üstünde yüzlerce balon yükseliyor. 1985'te Göreme ve çevresi UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi. Volkanların, suyun ve insanın birlikte yaptığı bir manzara olarak.

Üç Güzeller'in ömrü

Üç Güzeller'e bir kez daha bakın. Şapkaları yerinde oldukça, bin yılda yalnızca birkaç santimetre kaybediyorlar. Şapka düştüğü gün ise saat hızlanacak. Bu kayalar bizim ölçeğimizde sonsuz görünüyor, ama aslında sadece çok yavaş eriyorlar.