Pamukkale Nasıl Oluştu? Beyaz Basamakların Hikâyesi

Teraslar ve havuzlar

Yamaç boyunca basamak basamak sığ havuzlar diziliyor. Her havuzun kenarı ince, beyaz bir duvar. Bu duvarları kimse örmedi. Onları, yamaçtan aşağı süzülen sıcak su kendi kendine yaptı.

Hikâye yerin altında başlıyor. Bölgede 17 sıcak su kaynağı var; suyun sıcaklığı kaynakta 35 ile 56 derece arasında. Bu su yeraltında kireçtaşının içinden geçerken içine bol miktarda kireç çözüyor.

Su yüzeye çıkınca bir şey değişiyor: içindeki karbondioksit havaya kaçıyor. Gaz kaçınca su o kadar kireci taşıyamaz hâle geliyor ve fazlasını bırakıyor. Önce yumuşak bir jel, sonra sert bir taş: traverten.

Su akarken taş büyür

Su nereye akarsa taş oraya büyüyor. Havuzun kenarından taşan su en çok orada gaz kaybediyor, kireç en çok orada birikiyor. Kenarlar böylece yükseliyor ve basamaklar kendi kendine oluşuyor.

Bu sıcak suların başında bir şehir kuruldu: Hierapolis, yani kutsal şehir. Büyük olasılıkla Bergama kralı İkinci Eumenes tarafından, milattan önce 190 civarında kuruldu. İnsanlar buraya şifa için geliyordu.

Şehir milattan sonra altmış yılında büyük bir depremle yıkıldı, ama yeniden yapıldı. İkinci ve üçüncü yüzyıllarda en parlak dönemini yaşadı. Bugün gördüğümüz tiyatro da o dönemden kalma.

Domitianus Kapısı

Şehre kuzeyden bu anıtsal kapıdan girilirdi. Kapıdan sonra uzun, sütunlu bir cadde başlıyordu. Ama Hierapolis'in en tuhaf yapısı ne caddeydi ne tiyatro. Bir mağaraydı.

Antik çağda bu mağaraya yeraltı tanrısının kapısı denirdi: Plutonion. Coğrafyacı Strabon içini şöyle anlatıyor: zemin görünmeyecek kadar yoğun bir buhar var, içine giren her hayvan anında ölüyor. Strabon içeri serçe attığını, serçelerin hemen öldüğünü yazıyor.

Kapıdan sonra uzun, sütunlu bir cadde başlıyordu.

Strabon bir ayrıntı daha veriyor: mağaraya yalnız ana tanrıça Kybele'nin hadım rahipleri girebiliyordu. Nefeslerini tutarak içeri iniyor ve sağ çıkıyorlardı. İzleyenler bunu tanrısal bir korumaya bağlıyordu.

Ölümcül buhar

Bu bir efsane gibi duruyor, ama değil. 2013'te İtalyan arkeolog Francesco D'Andria'nın ekibi mağarayı kazarken, sıcak ağza yaklaşan kuşların öldüğünü gördü. Sebep tanrı değil, yerin altından gelen karbondioksitti.

Karbondioksit havadan ağır. Gece boyunca zemine yakın birikiyor, sabah en yoğun hâline geliyor. Rahipler kurbanlık hayvanları mağaraya sürerdi; yere yakın kalan hayvan ölür, ayakta duran insan çoğu zaman sağ kalırdı. Seyirciye bu bir mucize gibi görünüyordu.

Şifa için gelenlerin hepsi şifa bulmadı. Şehrin kuzeyindeki nekropolde, yani ölüler şehrinde, 1200'den fazla mezar kayıt altına alındı. Lahitler, ev biçimli mezarlar, yuvarlak tümülüsler... Yüzlerce yıl boyunca insanlar buraya ölmeye de geldi.

Aziz Filipus Martyrionu

Hierapolis Hristiyanlık için de önemli bir yerdi. Geleneğe göre İsa'nın 12 havarisinden Filipus burada öldürüldü. 2011'de D'Andria'nın ekibi, havarinin mezarı olduğu düşünülen yapıyı buldu.

Ve bir havuz. Halk arasında Kleopatra havuzu denir, ama Kleopatra'yla bağı bir söylenceden ibaret. Asıl hikâyesi suyun dibinde: yedinci yüzyılda bir deprem, havuzun yanındaki yapının sütunlarını suya devirdi. O mermer sütunlar bugün de orada, ılık suyun altında yatıyor.

Hierapolis zamanla terk edildi. Sıcak su ise akmaya devam etti. Yüzyıllar boyunca yamaç kimsenin karışmadığı bir doğa olayı olarak büyüdü. Sonra yirminci yüzyıl geldi ve bu kez su başka bir yere akmaya başladı.

Otel havuzu (temsilî, Pamukkale kasabası)

1960'larda Pamukkale turizmle tanıştı. Oteller kuruldu, hem de antik kentin kalıntılarının ve travertenlerin hemen üstüne. Oteller sıcak suyu kendi yüzme havuzlarına çekti. Travertenlere giden su azaldı.

Daha fazlası da oldu. Travertenlerin üstünden bir yol geçirildi. Yamaçlarda motosiklet bile kullanıldı. Ziyaretçiler ayakkabıyla basamaklarda yürüdü. Beyaz taş ayak izleriyle, lastik izleriyle doldu.

Ziyaretçiler ayakkabıyla basamaklarda yürüdü.

Su azalınca ya da hep aynı yere akınca taş bozuluyor. Uzun süre aynı noktadan akan suda yosun ve bakteri üretiyor; beyaz yüzey kahverengiye, griye dönüyor. Pamukkale'nin bazı bölümleri kurudu, bazıları karardı.

1988: Dünya Mirası

1988'de Hierapolis ve Pamukkale birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi. İki yıl sonra bölge Özel Çevre Koruma Bölgesi ilan edildi. Ve sıra, travertenlerin üstündeki otellere geldi.

Travertenlerin üstündeki oteller birer birer yıkıldı. Sonuncu ikisi 2001'de ortadan kalktı. Basamakların üstündeki yol söküldü; yerine ziyaretçiler için yapay havuzlar yapıldı. Yamaca yeniden su verildi.

Bugün travertenlere ayakkabıyla basılamıyor; herkes çıplak ayak yürüyor. Kural küçük görünüyor ama önemli: yumuşak, taze traverten ayakkabının ağırlığı ve kiriyle kolayca zarar görüyor.

Suyun programı

Su da artık rastgele akmıyor. Belli bir programa göre, bölüm bölüm veriliyor. Bir bölüm su alırken diğeri güneşte dinleniyor. Böylece hiçbir yerde su uzun süre birikip yosun yapmıyor, taş beyaz kalıyor.

Sonuç görünüyor. Yıllar önce kurumuş birçok bölüme su yeniden ulaştı ve traverten oluşumu yeniden başladı. Uzun süredir gelmeyen biri için Pamukkale bugün, onun hatırladığından daha beyaz.

Bu ovada Hierapolis tek değildi. Hemen güneyde Laodikeia vardı; iki şehir birbirini görürdü. Ovanın altındaki sıcak su ikisinin de hayatını belirledi: biri suyun başında kuruldu, öteki onunla ticaret yaptı.

Suyun iki yüzü

Pamukkale'nin hikâyesi suyun iki yüzünü gösteriyor. Aynı sıcak su bir yandan beyaz basamaklar yapıyor, bir yandan mağaranın dibinde karbondioksit taşıyor. Şifa da veriyor, öldürüyor da. Ve insan ona nasıl davranırsa, taş da öyle cevap veriyor.

Bembeyaz bir yamacı yapmak binlerce yıl sürdü. Bozmak için birkaç on yıl yetti. Kurtarmak için ise otelleri yıkmak, yolu sökmek ve suyu yeniden yamaca vermek gerekti. Pamukkale bugün hâlâ büyüyor, ama artık bizim izin verdiğimiz kadar.

Bembeyaz bir yamacı yapmak binlerce yıl sürdü.