Obruk Nedir, Neden Oluşur? Konya Ovası'nın Tam Hikâyesi

1960: ilk ölçüm

1960'ta coğrafyacı Sırrı Erinç bu çukuru ölçtü. İçinde yaklaşık 5.700.000 metreküp su vardı. Erinç'e göre obruk, yerin altındaki bir mağaranın tavanı çökünce oluşmuştu.

Hemen yanındaki taş yapı on üçüncü yüzyıldan, bir Selçuklu kervansarayı. Adını da bu çukurdan alıyor: Obruk Hanı. Yani bu obruk, Selçuklu kervanları buradan geçerken de oradaydı.

Hanı kimin yaptırdığı da mimarının kim olduğu da bilinmiyor. Yüzyıllar içinde toprağa gömüldü; 1996'da kazılıp temizlendi. Han da obruk da 800 yıl boyunca yerinde durdu.

Obruk Platosu

Kızören gibi obruklar binlerce yılda oluştu. Bölgeye adını veren de onlar: burası Obruk Platosu. Uzun süre ova bu çukurlarla birlikte yaşadı. Sonra bir şey değişti.

1970'lerden bu yana ovada, eskiden görülmeyen sıklıkta yeni obruklar açılmaya başladı. Bazıları tarlanın tam ortasında, bazıları köylerin yakınında. Bugün Konya Kapalı Havzası'ndaki obruk sayısı 740'ı geçti.

Üstelik bu yalnız derin kuyu biçimli obruklar. Yerin altındaki boşluğu haber veren yüzey çöküntülerinin sayısı 1800'ü aşıyor. Peki bütün bu çukurları açan ne?

Konya Ovası

Bir de yarıklar var. Dağla ovanın birleştiği yerlerde toprak boylu boyunca çatlıyor. Profesör Fetullah Arık'a göre bunlar obruk değil: ovanın kalın alüvyonu su kaybettikçe sıkışıyor ve yarılıyor. Ama ikisi de aynı susuzluğun işareti.

Önce zemine bakalım. Ovanın altında kireçtaşı var. Yağmur suyu topraktan geçerken karbondioksit alır ve hafif bir aside döner. Bu su kireçtaşını binlerce yılda eritir; yerin altında mağaralar, boşluklar açar.

Böyle bir boşluğun tavanı çöktüğünde, yüzeyde bir çukur kalır.

Böyle bir boşluğun tavanı çöktüğünde, yüzeyde bir çukur kalır. Obruk budur. Doğal yolla olduğunda bu çok yavaş bir süreçtir; Kızören'i yapan şey de bu yavaşlıktı.

Çıralı Gölü, Karapınar

Ama hikâyenin asıl kahramanı su. Bu boşlukların çoğu suyla dolu. Su, tavanı aşağıdan iten görünmez bir destek gibi çalışır. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu buna suyun kaldırma desteği diyor.

Bu fotoğraf 1983'te, Kızören Obruğu'nda çekildi. Obruğun gölünden pompayla su çekiliyor, tarlalar sulanıyor. Ova artık suyunu yerin altından alıyordu.

Konya, Türkiye'nin tahıl ambarı. Buğday, mısır, şeker pancarı... Bunların çoğu yağmurla değil, kuyudan çekilen suyla büyüyor. Havzada on binlerce kuyu var ve bunların önemli bir bölümü ruhsatsız.

Düşen su seviyesi

Sonuç ölçülebiliyor. Yeraltı suyu seviyesi her yıl biraz daha düşüyor. Uzmanlara göre bazı gözlem kuyularında yalnız 2021 yılında yirmi metreden fazla düşüş görüldü.

Su çekilince tavanın desteği gider. Desteği kalkan tavan çöker. Yerin altında olan bu çöküş, yüzeyde bir sabah, tarlanın ortasında açılmış bir çukur olarak görünür.

İşin bir şaşırtıcı yanı daha var. Obruk Merkezi'nin gözlemine göre yağışlı dönemlerin hemen ardından obruklar belirgin biçimde artıyor. Hızlanan su hareketi, zayıflamış tavanları son kez zorluyor. ABD'li jeologlar da bunu tetikleyiciler arasında sayıyor.

Winter Park, Florida, 8 Mayıs 1981

Bir obruğun neler yapabileceğini Florida çok iyi bilir. Sekiz Mayıs 1981'de Winter Park kasabasında bir obruk açıldı. Bir evi, olimpik bir yüzme havuzunu ve bir tamircideki beş Porşeyi yuttu. Çukur bugün bir göl: adı, evini kaybeden kadından geliyor.

Pompanın etkisini de yine Florida gösterdi. 2010 Ocak'ında çilek üreticileri ekinleri dondan korumak için 11 gün boyunca yeraltından su pompaladı. Yeraltı suyu yaklaşık 18 metre düştü ve bölgede 140 obruk açıldı.

Bir obruğun neler yapabileceğini Florida çok iyi bilir.

Aynı şey Ölü Deniz kıyısında da oluyor. Orada eriyen kayaç kireçtaşı değil, tuz. Deniz çekildikçe kıyıya tatlı yeraltı suyu sızıyor ve yerin altındaki tuz katmanlarını eritiyor. Bugün orada 6.000'den fazla obruk sayılıyor.

Meyil Obruğu, Karapınar

Konya'ya dönelim. Bu, Karapınar'daki Meyil Obruğu. Bölgenin en geniş obruklarından biri. 1970'te 650 metre çapındaydı, 75 metre derindi ve içinde 31 metre su vardı.

Su azaldıkça ve havalar ısındıkça gölün rengi pembeye döndü; ziyaretçiler fotoğraf çekmeye geldi. O pembe renk aslında sonun habercisiydi. 31 metrelik su elli yılda tükendi ve Meyil'in gölü tamamen kurudu.

Bu da 1988'de Meke Gölü. Karapınar'daki bu krater gölünün ortasında, binlerce yıl önceki bir patlamanın bıraktığı volkanik bir koni yükseliyor. Bu yüzden ona dünyanın nazar boncuğu denirdi.

Meke Gölü çekilirken

Yeraltı suyu düştükçe Meke de çekildi. Su azaldıkça kıyıda tuz ve kızıl renkler ortaya çıktı. Bu kare güzel görünüyor, ama aslında bir gölün kayboluşunu gösteriyor.

Göl yıllar içinde küçüldü ve sonunda tamamen kurudu. Yoğun kış yağışları bile onu geri getirmeye yetmedi. Krater gölünün yerinde bugün bir tuz kabuğu duruyor.

Kızören'in gölü de alçaldı: 1988'den bu yana yaklaşık 28 metre. 83 fotoğrafındaki gibi suyu obruktan almak için kurulan yapılar, bugün suyun çok üstünde asılı duruyor. Profesör Fetullah Arık'ın sözüyle: obruklar bir yan etki; asıl mesele susuzluk.

Konya Ovası

Ovanın susuzluğuna verilen en büyük cevaplardan biri Mavi Tünel oldu. 2015'te açılan 17 kilometrelik tünel, dağların öbür yanındaki Göksu Havzası'ndan ovaya yılda 414.000.000 metreküp su taşıyacak biçimde tasarlandı.

Ama dışarıdan su getirmek, yerin altından çekilen suyu tek başına geri koymuyor. Uzmanların üzerinde durduğu öteki yol, aynı ürünü daha az suyla yetiştirmek: damla sulama gibi modern yöntemler ve ruhsatsız kuyuların denetlenmesi.

Ama bir harita çukuru ancak gösterir; kapatmaz.

AFAD ile Konya Teknik Üniversitesi şimdi Konya, Karaman ve Aksaray için obruk risk haritaları hazırlıyor. Ama bir harita çukuru ancak gösterir; kapatmaz. Obrukları yavaşlatmanın yolu, ovanın yerin altından aldığı suyu azaltmaktan geçiyor.

Hikâye henüz yazılıyor

Altmış yılda bir denizini kaybeden Aral Gölü'nün hikâyesini bu kanalda anlatmıştık. Orada da su, tarlalar için başka yöne çevrilmişti. Konya'nın hikâyesi ise henüz yazılıyor. Ve bu kez çukurlar, sonucu bize yerin kendisi gösteriyor.