Konserve Kutusu İcat Edildi, Açacağı Yıllar Sonra
Konserve kutusu icat edildi. Onu açmanın bir yolu yoktu ve bu, uzun yıllar böyle sürdü.
Ödülü kazanan bir şekerci
Ödülü kazanan kişi bir bilim insanı değildi. Nicolas Appert şekerci ve pastacıydı. 14 yıl boyunca denedi: yiyeceği cam kavanoza doldur, ağzını mantarla sıkıca tıka, sonra kavanozu kaynar suda uzun süre beklet. İşe yarıyordu. Bozulmuyordu.
1810'da ödülü aldı. Ama paranın bir şartı vardı: yöntemi patentleyip saklamayacak, herkese açacaktı. Appert de kitabını yazdı ve tarifini yayımladı. Bugün konserve diye bilinen şeyin temeli, ilk günden itibaren kamuya açıktı.
İşin en tuhaf tarafı şu: yöntemin neden işe yaradığını kimse bilmiyordu. Mikroplar henüz keşfedilmemişti. Pasteur'ün yiyeceği bozan şeyin canlı organizmalar olduğunu göstermesine daha yarım yüzyıl vardı. Yani insanlık konservelemeyi, açıklamasından önce buldu.
Aynı yıl, Londra
Cam kavanozun bir sorunu vardı: kırılıyordu. Gemide, at arabasında, savaş alanında dayanmıyordu. Aynı yıl Londra'da Peter Durand cam yerine metal kutu için patent aldı. Konserve kutusu böyle doğdu.
Üç yıl sonra Bryan Donkin ve John Hall, Londra'nın Bermondsey semtinde dünyanın ilk konserve fabrikasını kurdu. İlk müşterileri belliydi: İngiliz ordusu ve donanması. Konserve, mutfağa değil, sefere çıkan gemiye giriyordu.
O günün kutusu bugünküne hiç benzemiyordu. Dövme demirden yapılıyor, üstü ince bir kalay tabakasıyla kaplanıyordu. Bazı kutuların cidarı beş milimetreye yaklaşıyordu. Yani elinizdeki şey bir ambalaj değil, küçük bir demir kasaydı. Kimi zaman kutu, içindeki yemekten ağır geliyordu.
Bu hikâyenin video hâli — YouTube kanalımızda.
Talimat kutunun üstünde yazıyordu
Peki bu şey nasıl açılacaktı? Cevap kutunun üstünde yazıyordu. Üreticinin tarifi şuydu: keski ve çekiçle üst kenarın etrafını kesin. Bu bir şaka ya da çaresizlik değil, resmî kullanım talimatıydı. Konserve açmak bir mutfak işi değil, bir marangozluk işiydi.
Elinde keski olmayan ne yapıyordu? Askerler süngüyle açıyordu. Bıçakla, taşla, hatta tüfek dipçiğiyle. Kutunun kenarını delip yırtmak, uzun yıllar boyunca konserve açmanın en yaygın yoluydu.
Konserve on yıllarca bir ev yiyeceği değildi.
Burada asıl soru şu: bu kadar açık bir ihtiyaç neden bu kadar uzun süre karşılıksız kaldı? Cevap talepte gizli. Konserve on yıllarca bir ev yiyeceği değildi. Müşterisi orduydu, donanmaydı, kutup seferleriydi. Hepsinin elinde zaten alet vardı. Kimsenin ayrı bir açacağa ihtiyacı yoktu.
1845: buzun içinde kaybolan sefer
Konservenin en meşhur seferi kötü bitti. 1845'te Franklin seferi, tonlarca konserveyle Kuzey Kutbu'na açıldı ve bir daha dönmedi. Yıllar sonra bulunan kamp yerlerinde boş kutular vardı. Konserve, keşfin de felaketin de tanığı oldu.
1852'de iş daha da kötüleşti. Donanma deposunda açılan konservelerin büyük bölümü bozuk çıktı ve olay gazetelere düştü. Konserveye duyulan güven Avrupa'da ve Amerika'da yaklaşık on yıl sarsıldı. Not düşmek gerek: tedarikçi daha sonra aklandı, ama itibar çoktan gitmişti.
Sonra şehirler büyüdü. Fabrikada çalışan, akşam eve yorgun dönen kalabalık bir sınıf doğdu. Konserve bakkal raflarına çıktı. Ve tam o anda kimsenin düşünmediği sorun ortaya çıktı: evde keski yoktu.
5 Ocak 1858
Beş Ocak 1858'de Amerikalı Ezra Warner ilk konserve açacağı patentini aldı. Orak biçimli bir bıçak kutunun kenarına oturuyor, ona bağlı ikinci bir bıçak kapağı deliyordu. Kullanması hâlâ tehlikeliydi. O yüzden çoğu zaman bakkalın tezgâhında dururdu: konserveyi satan kişi, satarken açardı.
Amerikan İç Savaşı çıkınca konserve talebi patladı. Ordu bozulmayan yiyecek istiyordu, fabrikalar büyüdü. Savaş bittiğinde askerler eve döndü ve tanıdıkları o kutuyu yanlarında getirdiler. Konserve artık bir asker yemeği değil, bir mutfak malzemesiydi.
1866'da başka bir fikir çıktı. Osterhoudt, kutuyu delmek yerine kenarına çentikli bir şerit açtı ve küçük bir anahtarla o şeridi sardırdı. Sardalya kutusunun üstündeki o anahtarı görmüşsünüzdür. İşte o, 150 yıllık bir çözüm.
1870: tekerlek geliyor
1870'te William Lyman bugün tanıdığımız prensibi buldu: kutunun ortasına bir mil, kenarında dönen keskin bir tekerlek. Ama hâlâ zahmetliydi. Her kutu için açacağı elle ayarlamak, kanadı çevirmek gerekiyordu.
Son parça 1925'te geldi. Star Can Company ikinci bir çark ekledi: tırtıklı bu çark kutunun kenarına alttan tutunuyor, üstteki kesici tekerlekle birlikte kutuyu sıkıp düzgün bir kesik atıyordu. Mutfak çekmecesindeki açacak, o gün bugünkü hâlini aldı. Konservenin icadından 115 yıl sonra.
Mutfak çekmecesindeki açacak, o gün bugünkü hâlini aldı.
Hikâyenin sonu şu: 1959'da Ermal Fraze içecek kutusuna çekmeli halkayı ekledi. Kutu artık kendi açacağını taşıyordu. 150 yıl önce çekiçle açılan şey, bugün tek parmakla açılıyor. Mutfaktaki en sıradan alet, aslında çözülmesi bir buçuk asır süren bir problemin cevabı.
Videodaki soru
Konserve kutusu 1810'da patentlendi. Peki ilk konserve açacağı hangi yıl icat edildi?
Kaynaklar
- Fransız hükümetinin 12.000 franklık ödülü ve Appert'e verilmesi: Grace's Guide 'Nicolas Appert'; Can Manufacturers Institute 'Invention'. Görsel: dönem Fransız ordusu (kamu malı).
- Appert'in mesleği, 14 yıllık deneme süreci ve cam kavanoz–mantar–kaynatma yöntemi: Grace's Guide 'Nicolas Appert'. Görsel: Appert portresi (kamu malı).
- Ödülün şartı yöntemin serbest bırakılması ve Appert'in 1810'da 'L'Art de Conserver' kitabını yayımlaması: Grace's Guide; Can Manufacturers Institute. Görsel: Appert'in korunmuş şişeleri (CC BY-SA).
- Appert yöntemi mikrop teorisinden önce geliştirdi; Pasteur'ün çalışmaları 1860'lar. Görsel: Louis Pasteur (kamu malı).
- Peter Durand'ın 1810 tarihli teneke kutu patenti: Smithsonian Magazine 'Why the Can Opener Wasn't Invented Until Almost 50 Years After the Can'. Görsel: dönem teneke kutusu.
- Donkin, Hall and Gamble'ın 1813'te Bermondsey, Blue Anchor Lane'de kurduğu ilk teneke kutu fabrikası ve orduya tedarik: Grace's Guide; Wikipedia 'Bryan Donkin'. Görsel: Bryan Donkin portresi (kamu malı).
- Erken kutular dövme demirden, kalay kaplı ve yer yer 3/16 inç (~4,8 mm) kalınlığındaydı: Smithsonian Magazine. Görsel: dönem konserve kutusu.
- Kutuların üzerindeki üretici talimatı: 'Cut round the top near the outer edge with a chisel and hammer' — Smithsonian Magazine. Görsel: keski ve çekiç.
- Süngü, bıçak ve benzeri aletlerle açma yaygın uygulamaydı: Smithsonian Magazine; Grokipedia 'Can opener'. Görsel: dönem askeri.
- Erken dönemde konservenin müşterisi ordu, donanma ve keşif seferleriydi; ev tüketimi çok sonra yaygınlaştı: Smithsonian Magazine; Wikipedia 'Can opener'. Görsel: dönem donanma erzakı.
- Franklin seferi (1845) konserve erzakla yola çıktı ve kayboldu; kamp yerlerinde konserve kutuları bulundu: Cambridge Polar Record, 'The Royal Navy's preserved meat scandal'. Görsel: Erebus ve Terror (kamu malı).
- 3 Ocak 1852 The Times haberi; Clarence deposunda incelenen 2.702 kutudan yalnızca 197'sinin sağlam çıkması; tedarikçi Stephan Goldner'ın 1845 tedariğiyle ilgili sonradan aklanması: Cambridge Polar Record; Adkins History 'Cans and can openers'. Görsel: dönem donanma erzak deposu.
- Sanayileşme ve kentleşmeyle konservenin ev tüketimine geçişi: Wikipedia 'Can opener'; Smithsonian Magazine. Görsel: dönem bakkalı.
- Ezra Warner'ın 5 Ocak 1858 tarihli patenti; orak biçimli bıçak mekanizması; tehlikeli olduğu için ağırlıklı olarak dükkânlarda kullanılması: Wikipedia 'Ezra Warner (inventor)'; Today in Connecticut History; Smithsonian Magazine. Görsel: dönem tipi açacak.
- 1861'de savaşla birlikte konserve üretiminin patlaması ve savaş sonrası yaygınlaşması: Wikipedia 'Can opener'; National Museum of Civil War Medicine 'In the Can'. Görsel: dönem askerî kampı (kamu malı).
- J. Osterhoudt'un 1866 tarihli anahtarla açılan kutu patenti; kenardaki çentikli şeridin sarılması: Wikipedia 'Can opener'; Google Arts & Culture 'The History of the Can Opener'. Görsel: anahtarla açılan kutu.
- William Lyman'ın 1870 tarihli döner tekerlekli açacağı; kullanımdaki zorluklar: Family Tree Magazine 'History Matters: The Can Opener'; Wikipedia 'William Lyman (inventor)'. Görsel: antika tekerlekli açacak (CC BY-SA).
- Star Can Company'nin 1925'te eklediği ikinci tırtıklı çark ve bugüne kadar süren tasarım: Wikipedia 'Can opener'; Google Arts & Culture. Görsel: tekerlekli konserve açacağı (CC BY-SA).
- Ermal Fraze'in 1959'da geliştirip 1963'te patentlediği çekmeli halka (pull-tab): Wikipedia 'Can opener'; Industrial Physics 'History of the can timeline'. Görsel: çekmeli halkalı kutu.
Görseller
- Hippolyte Bellangé - Un jour de revue sous l’Empire - 1810.jpg — Hippolyte Bellangé — Public domain (Wikimedia Commons)
- Albert Edelfelt - Louis Pasteur - 1885.jpg — Albert Edelfelt — Public domain (Wikimedia Commons)
- Musée de la Gourmandise - Mission Gourmande - Salle 2 (9905).tif — Ted Lowe — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
- Cannery, Eden slsnw.jpg — Harry Freeman — Public domain (Wikimedia Commons)
- Hammer und Stemmeisen.jpg — Flominator — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
- Перед атакой. Под Плевной.jpg — Vasily Vereshchagin — Public domain (Wikimedia Commons)
- No-nb bldsa 3c105.jpg — Fridtjof Nansen — Public domain (Wikimedia Commons)
- 'Erebus' and the 'Terror' in New Zealand, August 1841 RMG BHC1214.tiff — James Wilson Carmichael — Public domain (Wikimedia Commons)
- Barrels. (52254707001).jpg — Bernard Spragg. NZ from Christchurch, New Zealand — Public domain (Wikimedia Commons)
- General Store - Tins and Bottles on Shelves - Loxton Historical Village (2020-10-22 by Michael Coghlan).jpg — Michael Coghlan from Adelaide, Australia — CC BY-SA 2.0 (Wikimedia Commons)
- Apriscatole con lama a baionetta - Musei del cibo - Pomodoro - 051.jpg — bilinmiyor — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
- Camp scene. Cooks at work - NARA - 524655.jpg — Mathew Benjamin Brady — Public domain (Wikimedia Commons)
- Apriscatole a chiavetta - Musei del cibo - Pomodoro - 035.jpg — bilinmiyor — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
- Apriscatole a ruota - Musei del cibo - Pomodoro - 038.jpg — bilinmiyor — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
- HK 罐頭 開罐頭刀 wheel can opener August 2017 Lnv2 01.jpg — Sohs Ehtofsoet — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
- 14-52³, Macro - Flickr - anieto2k.jpg — Andrés Nieto Porras from Palma de Mallorca, España — CC BY-SA 2.0 (Wikimedia Commons)
- Recueil. Portraits de Nicolas Appert - btv1b10335219b.jpg — bilinmiyor — Public domain (Wikimedia Commons)
- Canned pears in mason jars.jpg — Nutrition, Food Safety & Health — CC0 (Wikimedia Commons)
- Tin Can, Joshua Tree NP 4-13-13 (8660204637).jpg — inkknife_2000 (7.5 million views +) — CC BY-SA 2.0 (Wikimedia Commons)