Efes Neden Denizden Uzakta? Bir Liman Şehrinin Hikâyesi

Celsus Kütüphanesi, 2. yüzyıl

Bu kütüphaneyi bir oğul, babası için yaptırdı. Roma senatörü Celsus öldükten sonra oğlu adına bu binayı kurdurdu; içinde 12.000 kadar kitap tomarı saklandığı düşünülüyor. Celsus'un mezarı da binanın altında.

Büyük Tiyatro'nun basamaklarına oturup batıya bakarsanız önünüzde düz, yeşil bir ova görürsünüz. 2000 yıl önce aynı basamaklardan bakan biri ise limanı, gemileri ve denizi görürdü.

Tiyatronun önünden mermer döşeli, sütunlu bir cadde iner. Adı Arkadiane, halk arasında Liman Caddesi. Bu cadde bir zamanlar doğrudan rıhtıma çıkıyordu. Bugün bir tarlanın kenarında bitiyor.

Pamucak sahili, bugün

Deniz şimdi yaklaşık altı kilometre batıda, Pamucak sahilinde. Peki bir liman şehri nasıl olur da denizden kilometrelerce içeride kalır? Cevap gözünüzün önündeki ovada saklı.

Bu vadinin içinden Küçük Menderes akıyor. Antik çağdaki adı Kaystros. Dağlardan indirdiği kum, kil ve mil, yüzyıllar boyunca nehrin ağzında, yani tam Efes'in önünde birikti.

Efesliler bu nehri tanrı gibi tasvir ederdi; bu uzanmış adam Kaystros'un kendisi. Bir nehir tanrısının, onu onurlandıran şehri yavaş yavaş denizden koparacağını o zaman kimse düşünmüyordu.

Delta nasıl ilerler?

Mekanizma basit. Nehir denize kavuşunca yavaşlar. Yavaşlayan su taşıdığı ince malzemeyi bırakır. Bir yıl birkaç santimetre, bir yüzyıl bir kıyı şeridi. Delta denize doğru adım adım ilerler.

Efes'in hikâyesi bir tapınakla başlar. Artemis Tapınağı, antik dünyanın yedi harikasından biriydi. Mermer tapınağı Lidya kralı Kroisos desteklemişti; boyutu neredeyse bir futbol sahasını kaplıyordu.

Yavaşlayan su taşıdığı ince malzemeyi bırakır.

Milattan önce 356 yılında Herostratos adlı bir adam tapınağı ateşe verdi. Tek amacı ün kazanmaktı. Efesliler onu idam etti ve adının anılmasını bile yasakladı. Yine de adını bugün biliyoruz.

Aynı gece doğan çocuk

Antik yazar Plutarkhos'un aktardığı bir rivayete göre tapınağın yandığı gece Makedonya'da bir çocuk doğdu: Büyük İskender. Yıllar sonra İskender tapınağın yeniden yapımını üstlenmeyi teklif etti; Efesliler bu teklifi kibarca geri çevirdi.

Tapınak yeniden, daha da görkemli yapıldı. Bu oymalı sütun parçası o ikinci tapınaktan; bugün Londra'da, British Museum'da duruyor. Ama tapınağın asıl düşmanı ateş değil, ayağının altındaki zemin olacaktı.

Tapınak bataklık bir arazide kurulmuştu ve yağmurdan sonra çevresini su basıyordu. Bugün yerinde, tepesine leylekler yuva yapmış tek bir sütun duruyor. Şehir ise çoktan başka bir yere taşınmıştı.

Lysimakhos'un sikkesi

Milattan önce 300 civarında Efes, Büyük İskender'in generallerinden Lysimakhos'un eline geçti. Lysimakhos eski, alçakta kalan şehri beğenmedi. Dağların eteğinde yeni bir şehir kurdu ve çevresini surla çevirdi.

Ama halk taşınmak istemedi. Olanı coğrafyacı Strabon anlatıyor: Lysimakhos sağanak bir yağmur bekledi, şehrin kanalizasyonunu tıkattı ve eski şehri su altında bıraktı. Ardından Efesliler yeni şehre memnuniyetle taşındı.

Lysimakhos yeni şehre karısının adını verdi: Arsinoeia. Ama ad tutmadı; herkes yine Efes demeye devam etti. Bugün gezdiğimiz Efes, işte o taşınmanın ardından kurulan şehir.

Liman Caddesi'nin sütunu

Yeni şehrin de bir derdi vardı: liman. Bergama kralı İkinci Attalos limanın girişini daralttı; ağız darlaşırsa suyun derinleşeceğini ve büyük ticaret gemilerinin girebileceğini düşündü.

Sonuç tam tersi oldu. Strabon'a göre eskiden gelgit, nehrin getirdiği mili denize geri taşıyordu. Daralan ağız mili içeride hapsetti ve limanın tamamı daha da sığlaştı. Mühendisler de kral da yanılmıştı.

Roma döneminde Efes, Asya eyaletinin en önemli şehirlerinden biriydi.

Roma döneminde Efes, Asya eyaletinin en önemli şehirlerinden biriydi. Büyük Tiyatro yaklaşık 25.000 kişi alıyordu. Bu kalabalığı ayakta tutan şey limandı; liman ise sürekli temizlenmek zorundaydı.

Liman temizliği

Romalı yöneticiler limanı defalarca taratıp temizletti; bu çalışmaları öven yazıtlar bugün de duruyor. Ama nehir her yıl yeniden mil getiriyordu. İnsanların kazdığından fazlasını doğa dolduruyordu.

Bu tiyatro bir isyana da sahne oldu. İncil'deki Elçilerin İşleri'ne göre Aziz Pavlus Efes'te vaaz verirken, Artemis heykelcikleri satan gümüşçüler işlerinin bozulacağından korkup halkı tiyatroda topladı.

Liman doldukça ağzında sazlıklar ve bataklıklar oluştu. Bataklık sivrisinek, sivrisinek de sıtma demekti. Altıncı yüzyıldaki depremler ve akınlarla birleşince, şehirde hayat giderek söndü.

Aziz Yuhanna Bazilikası, Ayasuluk

Efesliler bu kez kendileri taşındı: doğudaki Ayasuluk tepesine. İmparator Justinianus orada Aziz Yuhanna adına büyük bir bazilika yaptırdı. Kıyıdaki şehir yavaş yavaş boşaldı.

Yüzyıllar sonra Ayasuluk, Aydınoğulları Beyliği'nin önemli bir şehri oldu. 1375'te, beyliğin hükümdarı İsa Bey adına bu cami yapıldı. Ayasuluk'un bugünkü adı ise Selçuk.

Artemis Tapınağı'nın yeri ise unutuldu. İngiliz mühendis John Turtle Wood onu altı yıl aradı. 1869'un son gününde buldu: tapınak yaklaşık beş metre toprağın, yani nehrin getirdiği milin altındaydı.

Lade, bugün bir tepe

Efes yalnız değil. Güneyde Büyük Menderes aynısını Milet'e yaptı. Milet bugün denizden yaklaşık sekiz kilometre içeride. Önündeki Lade adası, Perslerle büyük bir deniz savaşının yapıldığı yer, bugün ovada bir tepe.

Bir ayrıntı daha: Büyük Menderes'in antik adı Maiandros'tu. Nehir o kadar kıvrımlı akıyordu ki adı birçok dile geçti; İngilizcede kıvrımlı akış anlamına gelen meander kelimesi buradan geliyor.

Güneyde Büyük Menderes aynısını Milet'e yaptı.

Hesap şöyle: 2.500 yılda Küçük Menderes'in ve Marnas çayının alüvyonu, kıyıyı Efes'ten yaklaşık dokuz kilometre uzağa itti. Bir liman şehri, nehrin taşıdığı çamurla karaya gömüldü.

Efes Antik Kanal Projesi

Ve hikâye bugün başka bir yöne dönüyor. DSİ, Pamucak sahilinden içeriye bir kanal ve yat limanı inşa ediyor. Amaç, Efes'i 2.500 yıl sonra yeniden tekneyle ulaşılabilir kılmak.

Efes'i kuran şey deniz, bitiren şey bir nehirdi. Krallar şehri taşıdı, mühendisler limanı daralttı, Romalılar kazdı. Ama sonunda haritayı çizen hep Küçük Menderes oldu. Ve o hâlâ akıyor.