Antikythera Düzeneği: İki Bin Yıllık Hesap Makinesi
Ege'nin dibinden çıkan bu yeşil bronz parçaya kimse yıllarca anlam veremedi.
Dipte bir antik yük gemisi vardı
Dipte bir antik yük gemisinin enkazı vardı. Kondos durumu Atina'ya bildirdi ve Yunan Donanması gemileri destek verdi. 1900'ün Kasım ayından 1901'in ortasına kadar süren çalışmada mermer heykeller, bronz parçalar, cam eşya ve gemi donanımı çıkarıldı.
Çıkarılanların en ünlüsü, yaklaşık milattan önce 340 yılına tarihlenen bronz Antikythera Genci'ydi. Ama bedeli ağır oldu: dalgıç Yorgos Kritikos hayatını kaybetti, iki dalgıç felç kaldı. Vurgun yüzünden çalışmalar 1901'in yazında durduruldu.
Buluntular Atina'daki Ulusal Arkeoloji Müzesi'ne gitti. Heykellerin gölgesinde kalan yeşil bir bronz kütle iki yıl boyunca kimsenin dikkatini çekmedi. 1902'nin Mayıs ayında arkeolog Valerios Stais, kütlenin içinde bir dişli çarkla Yunanca yazılar fark etti.
Çağının ötesinde görünüyordu
Ve tam da bu yüzden kimse ne diyeceğini bilemedi. Böyle bir dişli düzeneği, milattan önceki bir yüzyıl için fazla gelişmiş görünüyordu. Uzmanların çoğu parçayı çağının ötesinde bularak temkinli durdu; onlarca yıl boyunca kimse bütünlüklü bir açıklama getiremedi.
1959'da bilim tarihçisi Derek de Solla Price, Scientific American dergisinde parçayı bir Antik Yunan bilgisayarı diye tanıttı. 1971'de Yunan fizikçi Haralambos Karakalos'la birlikte parçaların röntgen ve gama ışını görüntülerini aldı. Üç yıl sonra bulgularını kitaplaştırdı.
Asıl sıçrama 2005'te geldi. Cardiff Üniversitesi'nden Mike Edmunds'ın yönettiği uluslararası ekip, parçaları yüksek çözünürlüklü bilgisayarlı tomografiyle taradı. Kabuğu hiç açmadan içerideki dişliler sayıldı; korozyonun altında kalmış, gözle görülmeyen yazıtlar okundu.
Bu hikâyenin video hâli — YouTube kanalımızda.
82 parça, en az 30 dişli
Bugün elimizde 82 parça var: A'dan G'ye adlandırılan yedi büyük parça ve 75 küçük kırıntı. Bunlarda en az otuz dişli sayılabiliyor. Düzeneğin tamamı, ayakkabı kutusu büyüklüğünde ahşap bir kasanın içindeydi.
Yazıtlar hikâyenin yarısı. Yüzeylerdeki Yunanca metinler astronomik ve takvimsel hesaplara, hatta aletin nasıl kullanılacağına dair yönergelere işaret ediyor. Arka yüzdeki metinde üç sayı özellikle dikkat çekiyor: 95 ve 223.
Ay'ın evresini gösteren küçük bir kürecik olduğu da düşünülüyor.
Ön yüzde iç içe iki halka vardı. İçteki halkada Yunan burçları, dıştaki halkada takvim bölmeleri yazılıydı. Yandaki kol çevrildikçe ibreler dönüyor, seçilen tarihte gök cisimlerinin nerede olacağını gösteriyordu. Ay'ın evresini gösteren küçük bir kürecik olduğu da düşünülüyor.
Arka üst: on dokuz yıllık döngü
Arka yüzün üst kadranı Meton döngüsünü izliyordu. Milattan önce beşinci yüzyılda Atinalı Meton'un tarif ettiği bu döngü basit bir gözleme dayanır: 19 yıl, 235 ay demektir. Ay takvimini yıl takvimiyle barıştırmanın yolu buydu.
Alt kadran ise spiral biçimli bir Saros ölçeğiydi. Saros, 223 ay, yani yaklaşık 18 yıl 11 gün süren bir döngü. Bu süre dolduğunda Güneş, Dünya ve Ay hemen hemen aynı hizaya geri geliyor. Kadranın hücrelerindeki işaretler de bunu haber veriyordu.
Arka yüzde küçük bir kadran daha var ve konusu gökyüzü değil. Bu kadran dört yılda bir tekrarlanan Yunan yarışmalarını, aralarında Olimpiya oyunlarını izliyordu. Yani alet yalnız göğü değil, insanların takvimini de tutuyordu.
Kim yaptı? Kesin cevap yok
Peki bunu kim yaptı? Kesin bilinmiyor. Batık milattan önce yetmiş ile altmış arasına tarihleniyor, aletin kendisi ise daha eskiye. Rodos, Korint ve Arşimet okuluyla kurulan bağlar ilgi çekici, ama hepsi öneri düzeyinde kalıyor. Üzerinde bir usta imzası yok.
Bir şey daha var: bu alet gökten inmedi. Romalı devlet adamı Cicero, Devlet Üzerine adlı eserinde Arşimet'in yaptığı bir gök küresini anlatır; küre Güneş'in, Ay'ın ve beş gezegenin hareketini gösteriyor, hatta tutulmaları canlandırıyordu. Yani böyle bir zanaat geleneği vardı.
Asıl çarpıcı olan da bu. Bu karmaşıklıkta dişli düzeneklerine bin yıldan uzun bir süre boyunca bir daha rastlanmıyor. Benzerleri ancak on dördüncü yüzyılda Avrupa'da, Richard of Wallingford ile Giovanni de Dondi'nin astronomik saatlerinde ortaya çıkıyor.
Peki 'bilgisayar' demek doğru mu?
Peki buna bilgisayar demek doğru mu? Ekranı yok, belleği yok, programı yok; tek girdisi elle çevrilen bir kol. Bu yüzden uzmanlar daha çok mekanik gök modeli ya da analog hesap aleti demeyi tercih ediyor. Ama şu değişmiyor: 2000 yıldan uzun süre önce biri gökyüzünü dişlilere çevirmeyi başarmıştı.
Videodaki soru
İki bin yıldan eski bu düzenek neyi önceden hesaplayabiliyordu?
Kaynaklar
- Wikipedia 'Antikythera wreck' (en.wikipedia.org/wiki/Antikythera_wreck): 1900 Paskalyası civarı, Symi'li sünger avcıları, kaptan Dimitrios Kondos, dalgıç Elias Stadiatis, 45 metre derinlik, yüzeye çıkarılan bronz heykel kolu; Commons'taki dönem fotoğrafının künyesi (File:Anticythera shipwreck. Standard diving dress.jpg, Musée d'archéologie navale, 1901) aynı kurtarma çalışmasını belgeliyor. Popüler anlatılarda geçen 'fırtına' yerine kaynakların yazdığı 'elverişli rüzgârı bekleme' ifadesi kullanıldı.
- Wikipedia 'Antikythera wreck': Kondos'un Atina'ya bildirimi, Kasım 1900'den 1901 boyunca Yunan Donanması destekli kurtarma, otuz altı mermer heykel, bronz lir, cam eşya, kurşun borular ve iskandil ağırlıkları; World History Encyclopedia, 'Antikythera Mechanism' (worldhistory.org/Antikythera_Mechanism/) — enkazdan heykel, amphora ve tüccar yükünün çıkarılması. Görseldeki bronz kol Commons künyesine göre bir yumruk dövüşçüsüne ait; Kondos'un çıkardığı kolla aynı olduğu İDDİA EDİLMEDİ.
- Wikipedia 'Antikythera wreck': 'Youth of Antikythera (Ephebe) of c. 340 BC' ve 'the death of diver Giorgos Kritikos and the paralysis of two others due to decompression sickness' nedeniyle 1901 yazında çalışmaların durması; Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi'nin salon panosu (Commons: File:The Antikythera Shipwreck (28407448561).jpg üzerinde okunan müze metni) — Antikythera Genci'nin MÖ 4. yüzyıla tarihlenmesi ve kurtarma çalışmasının 'zor koşullarda' aylarca sürmesi.
- Wikipedia 'Antikythera mechanism': buluntuların Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi'ne gitmesi, mekanizmanın iki yıl fark edilmemesi, 1902'de Valerios Stais'in dişli çarkı görmesi; World History Encyclopedia, 'Antikythera Mechanism': Stais'in müze çalışma odasında 'korozyonun içinden birbirine geçmiş dişlileri ve Yunan harflerini' fark etmesi. Kaynaklar günü 17 ve 18 Mayıs diye farklı verdiği için metinde yalnız 'Mayıs' denildi.
- Wikipedia 'Antikythera mechanism': Stais bunun bir astronomi saati olduğunu düşündü, 'most scholars considered it prochronistic' — yani çağının ötesinde, dolayısıyla kuşkuyla karşılandı; Smithsonian Magazine, 'Decoding the Antikythera Mechanism' (smithsonianmag.com) — parçanın uzun süre çözülemeden kalması ve ancak modern görüntülemeyle anlaşılması.
- Scientific American arşiv kaydı: Derek J. de Solla Price, 'An Ancient Greek Computer', Scientific American cilt 201 sayı 6, Haziran 1959, s. 60 (DOI 10.1038/scientificamerican0659-60); Wikipedia 'Derek J. de Solla Price' — 1959 ve 1974 tarihli iki makale, yirmi yıl süren çalışma, gama radyografisi ve 'Gears from the Greeks: The Antikythera Mechanism — A Calendar Computer from ca. 80 B.C.' (1974); Wikipedia 'Antikythera mechanism' — 1971'de Price ve Charalampos Karakalos'un 82 parçanın röntgen ve gama ışını görüntülerini alması.
- Wikipedia 'Antikythera mechanism': 2005'te Mike Edmunds önderliğindeki Cardiff Üniversitesi ekibinin bilgisayarlı X-ışını tomografisi ve yüksek çözünürlüklü görüntülemeyle kabuğun içini görüntülemesi, dış yüzeydeki silik yazıtların okunması; Smithsonian Magazine — 'Mike Edmunds (Cardiff University) published CT scans in 2006 that revealed inner workings and hidden inscriptions'; World History Encyclopedia — '2005 CT scans revealed inscriptions on the back plate'.
- Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi'nin kendi vitrin panosu (Commons: File:Ancient Greece The Antikythera Mechanism (27869161744).jpg üzerinde okunan İngilizce müze metni): 'Seven large fragments (A-G) and 75 minor pieces (1-75), made of bronze, have survived... It contained at least 30 gears, dials, scales, axles and pointers... It was contained in a wooden-framed case'; Wikipedia 'Antikythera mechanism' — 82 parça, 'at least 30 gears', ahşap çerçeveli kasa yaklaşık 34 × 18 × 9 cm. Tomografi taramalarının önerdiği 35 dişli sayısı KESİN VERİLMEDİ; kaynaklar 'en az otuz' diyor.
- Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi vitrin panosu (aynı Commons görseli): 'The Greek inscriptions on the surface of many fragments refer to astronomical and calendar calculations as well as to instructions for its use'; Wikipedia 'Antikythera mechanism' — arka kapaktaki 'kullanım kılavuzu' niteliğindeki metinde 76 ve 19 yıllık döngülere (Kallippos ve Meton) ve 223 sayısına (Saros) yapılan göndermeler.
- Wikipedia 'Antikythera mechanism': ön yüzde derece bölmeli Yunan burçları taşıyan iç ölçek ve takvim bölmeli hareketli dış halka, elle çevrilen bir kol (hand crank) ile çalıştırma, tarih ve gösterge ibreleri; ay evresi göstergesi Michael Wright'ın ÖNERDİĞİ yeniden yapımda yarısı beyaz yarısı siyah küçük bir küreyle sağlanıyor — bu yüzden metinde 'düşünülüyor' diye hedge edildi. İkincil: World History Encyclopedia — burç kadranı, ay evresi takibi ve gök cisimlerinin konumunun gösterilmesi. Dış halkanın 365 günlük mü yoksa 354 bölmeli mi olduğu tartışmalı olduğu için gün sayısı VERİLMEDİ.
- Wikipedia 'Metonic cycle': 19 yıl = 235 sinodik ay ≈ 6.939,6 gün; Meton MÖ 432'de döngüyü Attika takvimine sokan Atinalı gökbilimci; döngünün amacı ay takvimini güneş yılıyla uyumlamak; Wikipedia 'Antikythera mechanism' — arka yüzün üst kadranı 19 tropik yıldaki 235 sinodik ayı izleyen Meton kadranıdır ve Korint ailesinden ay adları taşır.
- Wikipedia 'Saros (astronomy)': 223 sinodik ay, 6.585,3211 gün, yaklaşık 18 yıl 11 gün; döngü sonunda Ay aynı evrede, aynı düğümde ve aynı uzaklıkta olduğu için benzer tutulmalar tekrarlanır; Wikipedia 'Antikythera mechanism' — arka alt spiral Saros kadranıdır, 223 sinodik ay hücresinin 51'inde tutulmaları belirten glifler vardır; World History Encyclopedia — mekanizmanın tutulma tahmini yapabilmesi ve arkadaki 223 dişli çark.
- Wikipedia 'Antikythera mechanism': arka yüzdeki ikinci küçük kadran dört yıllık atletizm oyunları döngüsünü izler; antik Olimpiyat oyunlarının yanı sıra Isthmia, Nemea, Pythia, Dodona'daki Naa ve Rodos'taki Halieia oyunları adlandırılmıştır (Freeth vd., Nature, 2008); World History Encyclopedia — 'Olympiad cycle (four-year games celebration)'. Olimpiya dışındaki oyun adları tek erişilebilir kaynağa dayandığı için SESLENDİRMEDE sayılmadı, yalnız açıklamada kaynakla birlikte verildi.
- Wikipedia 'Antikythera mechanism': batık yaklaşık MÖ 70-60'a tarihlenir; aletin yapım/kalibrasyon tarihi için MÖ 205, MÖ 178, MÖ 150-100 ve MÖ 87 gibi birbirinden farklı öneriler vardır; Rodos-Hipparkhos, Korint kolonileri ve Arşimet okulu bağlantıları makale tarafından açıkça SPEKÜLATİF sayılır; Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi vitrin panosu — 'It is dated ca 150-100 BC'. Tek bir yapım tarihi verilmedi, kaynaklar aralık verdiği için metinde de aralık dendi.
- Birincil kaynak: Cicero, De re publica I, 21-22 (thelatinlibrary.com/cicero/repub1.shtml) — Marcellus'un Syrakusa'dan getirdiği Arşimet küresi 'solis et lunae motus' ile 'quinque stellarum quae errantes... nominarentur' hareketlerini gösterir ve tek bir çevirmeyle Ay'ı Dünya'nın gölgesine sokarak tutulmaları canlandırır; Wikipedia 'Archimedes' — Cicero'nun Marcellus'un Roma'ya getirdiği iki planetaryumdan söz etmesi, Pappus'un Arşimet'e ait kayıp 'Küre Yapımı Üzerine' incelemesini bildirmesi ve Antikythera Mekanizması'nın bu tür aletlerin varlığını doğrulaması. Mekanizmanın Arşimet'in eseri olduğu İDDİA EDİLMEDİ.
- Wikipedia 'Antikythera mechanism': 'Machines with similar complexity did not appear again until the 14th century in western Europe' ve erken örnekler olarak Richard of Wallingford ile Giovanni de' Dondi'nin 14. yüzyıl astronomik saatleri; Smithsonian Magazine — 'Nothing as sophisticated, or even close, appears again for more than a thousand years'; Wikipedia 'Astrarium' — de' Dondi'nin 1364'te tamamladığı, 107 çark ve pinyonla Güneş, Ay ve beş gezegenin hareketini gösteren astrariumu. Görsel Prag astronomik saatidir (1410), ortaçağ astronomik saatlerinin örneği olarak kullanıldı.
- Adlandırma çekincesi videonun kendi değerlendirmesidir; dayandığı olgular yukarıdaki sahnelerde tek tek kaynaklandı (elle çevrilen kol: Wikipedia 'Antikythera mechanism'; 'analog bilgisayar' nitelemesinin yaygın ama benzetmeye dayalı olduğu: aynı madde aleti 'analogue computer' diye anarken düzeneğin girdi-çıktı yapısının tek kollu ve sabit dişli oranlı olduğunu da anlatır). Uzaylılar, kayıp uygarlık ya da gizlenen teknoloji gibi hiçbir ima KULLANILMADI.
Görseller
- Anticythera shipwreck. Standard diving dress.jpg — Unknown authorUnknown author — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
- 0135 - Archaeological Museum, Athens - Arm fron the Antikythera shipwreck - Photo by Giovanni Dall'Orto,.jpg — Giovanni Dall'Orto. — Attribution (Wikimedia Commons)
- Antikythera Ephebe Upper Body.jpg — Nikos Kitsakis — CC BY 4.0 (Wikimedia Commons)
- Antikythera Fragment A (Front).webp — Logg Tandy — CC BY 4.0 (Wikimedia Commons)
- Mechanism of Antikythera, 150-100 BC, NAMA, 191434.jpg — Zde — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
- Antikythera Fragment C (Front).webp — Logg Tandy — CC BY 4.0 (Wikimedia Commons)
- Antikythera hologram 1.JPG — Grb16 — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
- Frammenti del meccanismo di antikythera, usato come calcolatore e calendatio astronomico, 150-100 ac ca. 01.jpg — Francesco Bini — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
- Antikythera mechanism inscription, 1st-2nd century BC, Greece (model).jpg — Gts-tg — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
- Antikythera mechanism frontview, 1st-2nd century BC, Greece (model).jpg — Gts-tg — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
- Antikythera mechanism back view, 1st-2nd century BC, Greece (transparent model).jpg — Gts-tg — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
- Solar eclipse 1999 4.jpg — Luc Viatour — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
- Greek vase with runners at the panathenaic games 530 bC.jpg — No machine-readable author provided. MatthiasKabel assumed (based on copyright claims). — CC BY 2.5 (Wikimedia Commons)
- Atlante farnese - Museo Archeologico Nazionale - Naples 01.jpg — NatalyaSole — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
- M. Tullius Cicero, Capitoline Museum, Rome.jpg — Wilfredor — CC0 (Wikimedia Commons)
- Praha Astronomical Clock Dial 01.jpg — Uoaei1 — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
- Reconstruction of the Antikythera mechanism (7751351552).jpg — marsupium photography — CC BY-SA 2.0 (Wikimedia Commons)