Jülyen takvimi: yılda on bir dakika fazla
Sebep bir salgın ya da savaş değildi. Sebep, 1600 yıldır kullanılan takvimin kendisiydi. Jülyen takvimi bir yılı 365 gün altı saat sayıyordu. Ama dünyanın güneş etrafındaki gerçek turu bundan biraz kısa: 365 gün, beş saat, 49 dakika. Aradaki fark yılda sadece 11 dakika. Kulağa hiçbir şey gibi geliyor.
Ama 11 dakika birikir. Yaklaşık her 128 yılda bir tam gün eder. Bunu ilk fark edenler gökbilimciler değil, kiliseydi. Çünkü 325 yılında İznik Konsili, Paskalya'nın tarihini ilkbahar ekinoksuna bağlamış ve ekinoksu 21 mart olarak kabul etmişti. Aradan 1200 yıl geçtiğinde, takvimdeki 21 mart ile gökyüzündeki gerçek ekinoks arasında tam on gün fark oluşmuştu.
24 şubat 1582'de Papa on üçüncü Gregorius, Inter gravissimas adlı fermanı yayımladı ve o on günü takvimden sildi. Hesabı papanın kendisi yapmadı: temel öneri İtalyan gökbilimci Aloysius Lilius'a, uygulaması ise Cizvit astronom Christopher Clavius başkanlığındaki komisyona aitti. Silinecek ay olarak ekim seçilmişti, çünkü ekim önemli dini bayramların en az olduğu aydı.
Yeni kural: 1900 artık yıl değil, 2000 artık yıl
Sadece geçmişi düzeltmek yetmezdi; kaymanın tekrar başlaması engellenmeliydi. Yeni kural şuydu: dörde bölünen yıllar artık yıldır, ama yüze bölünüp 400'e bölünemeyen yıllar artık yıl sayılmaz. Bu yüzden 1900 artık yıl değildi, ama 2000 artık yıldı. Bu küçük istisna sayesinde takvimin sapması, 128 yılda bir günden yaklaşık 3.300 yılda bir güne indi.
Ama dünya bu takvimi hemen kabul etmedi. Katolik ülkeler günü gününe geçti; Protestan ülkeler ise reformu papalık işi saydığı için onlarca yıl direndi. İngiltere tam 170 yıl bekledi ve 1752'de geçtiğinde fark on güne değil, 11 güne çıkmıştı. Meşhur hikâye, İngilizlerin bize 11 günümüzü geri verin diye sokaklara döküldüğünü anlatır. Tarihçiler bu isyanın hiç yaşanmadığını gösterdi: hikâyenin kaynağı, olaydan üç yıl sonra William Hogarth'ın yaptığı bir hiciv tablosu ve oradaki bir pankart.
Rusya ise 1918'e kadar bekledi ve o noktada fark 13 güne ulaşmıştı. İşte bu yüzden Ekim Devrimi, bugünkü takvime göre aslında yedi kasımda olmuştur. Türkiye miladi takvime 1926'da geçti. Ve iş bitmedi: Jülyen ile Gregoryen arasındaki fark bugün hâlâ 13 gün. Ortodoks kiliselerinin çoğu dini takvimde eskisini kullandığı için Rus Noeli yedi ocakta kutlanıyor. Bu fark azalmıyor da: 2100 yılında 14 güne çıkacak.
Videodaki soru
Peki aradaki on gün nereye gitti?
Kaynaklar
- Ekim 1582'de 4 Ekim'i 15 Ekim'in izlemesi ve aradaki on günün takvimden silinmesi: https://en.wikipedia.org/wiki/Inter_gravissimas ; https://www.britannica.com/topic/Gregorian-calendar
- Jülyen yılının 365 gün 6 saat, gerçek tropikal yılın 365 gün 5 saat 49 dakika olması ve aradaki ~11 dakikalık fark: https://en.wikipedia.org/wiki/Julian_calendar ; https://en.wikipedia.org/wiki/Tropical_year
- 325 İznik Konsili'nin Paskalya'yı ilkbahar ekinoksuna bağlaması, ekinoksun 21 Mart kabul edilmesi ve 1582'ye gelindiğinde on günlük kayma: https://en.wikipedia.org/wiki/Gregorian_calendar ; https://www.ebsco.com/research-starters/history/gregory-xiii-reforms-calendar
- 24 Şubat 1582 tarihli Inter gravissimas fermanı; önerinin Aloysius Lilius'a, uygulamanın Christopher Clavius'a ait olması ve EKİM ayının dini bayramı en az olan ay olduğu için seçilmesi: https://en.wikipedia.org/wiki/Inter_gravissimas ; https://en.wikipedia.org/wiki/Christopher_Clavius
- Yeni artık yıl kuralı (yüze bölünüp dört yüze bölünmeyen yıllar artık yıl değil), 1900'ün artık yıl olmaması ve 2000'in olması: https://en.wikipedia.org/wiki/Gregorian_calendar ; https://www.timeanddate.com/date/leapyear.html
- İngiltere'nin 1752'de geçmesi ve farkın on bir güne çıkması; 'on bir günümüzü geri verin' isyanının MİT olduğu, kaynağının Hogarth'ın 1755 tarihli 'An Election Entertainment' tablosundaki pankart olduğu: https://www.britannica.com/story/did-a-calendar-change-cause-riots-in-england ; https://www.iflscience.com/the-calendar-riots-the-myth-and-truth-of-britains-missing-11-days-75336
- Rusya'nın 1918'de geçmesi ve farkın on üç güne ulaşması; Ekim Devrimi'nin bugünkü takvimde 7 Kasım'a denk gelmesi; Türkiye'nin 1926'da miladi takvime geçmesi; farkın 2100'de on dört güne çıkacak olması: https://en.wikipedia.org/wiki/Adoption_of_the_Gregorian_calendar ; https://en.wikipedia.org/wiki/October_Revolution
Görseller
- Koledar 1582 oktober.png — Andrej Jakobčič — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
- Julius Caesar MET DP-12755-001.jpg — Andrea Ferrucci — CC0 (Wikimedia Commons)
- THE COUNCIL OF NICEA Fresco in the Sistine Salon Vatican.jpg — Pvasiliadis — Public domain (Wikimedia Commons)
- Scipione Pulzone (attr) Portrait of Pope Gregory XIII.jpg — Attributed to Scipione Pulzone — Public domain (Wikimedia Commons)
- Portret van astronoom Christoph Clavius, RP-P-OB-38.439.jpg — Rijksmuseum — CC0 (Wikimedia Commons)
- William Hogarth, An Election Entertainment, 1755, NGA 30363.jpg — William Hogarth — CC0 (Wikimedia Commons)
- 19170704 Riot on Nevsky prosp Petrograd (original).jpg — Viktor Bulla — Public domain (Wikimedia Commons)