Penisilinin İlaca Dönüşmesi Neden On Üç Yıl Sürdü?

Bir küf lekesi, ilaca dönüşmek için on üç yıl bekledi.

Eylül 1928 — Londra, St Mary's Hastanesi

1928 yılının eylül ayı. Londra'da, St Mary's Hastanesi'nde Alexander Fleming stafilokok üzerine çalışıyor. Kültür kaplarını tezgâhın köşesinde biriktirip zaman zaman inceliyor; bu onun alışkanlığı. Yaz tatiline giderken de öyle bıraktı. Döndüğünde kaplardan birinin üstünde bir küf lekesi vardı.

Küfün çevresindeki temiz halka

Dikkatini çeken küf değil, küfün çevresiydi: kabın her yerinde bakteri kolonileri vardı ama küfün etrafında tertemiz bir halka duruyordu. Bu arada, çok anlatılan o sahne, açık pencereden içeri uçan spor, Fleming'in kendi makalesinde geçmez. En olası kaynak bir kat aşağıdaki küf laboratuvarıydı.

1929: adı kondu, kimse ilgilenmedi

Fleming küfün suyunu süzdü ve o sıvıya bir ad verdi: penisilin. Bulgularını 1929 haziranında yayımladı. Ama makalesinde penisilini bir tedavi olarak değil, laboratuvarda bakteri ayıklamaya yarayan bir araç olarak sunuyordu. Bilim dünyası şöyle bir baktı ve unuttu.

Sorun: elde tutulamayan bir madde

Neden mi unutuldu? Çünkü penisilin elde durmuyordu; oda sıcaklığında iki hafta içinde gücünü yitiriyordu. Saflaştırmak bir bakteriyologun değil, kimyagerin işiydi. Londra'da Raistrick'in ekibi denedi ve pes etti. Fleming küfü canlı tuttu ama saflaştırmanın peşini bıraktı. Aradan on yıl geçti.

1939 — Oxford, Sir William Dunn Patoloji Okulu

Hikâyeyi bir kütüphane taraması yeniden başlattı. Oxford'da Ernst Chain, mikropların birbirini öldürmesi üzerine eski yayınları tararken Fleming'in makalesine rastladı. Okulun başındaki Howard Florey konuyu ele aldı; 1939'da çalışma başladı. Para Rockefeller Vakfı'ndan geldi: bir yıl için 1500 sterlin.

Chain ve Heatley: maddeyi yakalamak

Kimyayı Chain çözmeye başladı: penisilin sudan etere geçiyordu, ama orada da bozuluyordu. Çözümü ekibin en sessiz üyesi Norman Heatley buldu. Asitliği değiştirerek maddeyi eterden tekrar suya çekti. Fleming'in on yıl önce yapamadığı şey artık yapılabiliyordu.

25 Mayıs 1940 — sekiz fare

25 mayıs 1948 fareye öldürücü dozda streptokok verildi; bir saat sonra dördüne penisilin yapıldı. Heatley o gece laboratuvarda kaldı. Sabaha karşı tedavi edilmeyen dört farenin dördü de ölmüştü; penisilin verilenlerin dördü de sapasağlamdı.

Bir hasta için bir fabrika kadar küf

Şimdi asıl sorun başlıyordu: tek bir hastaya yetecek penisilin için raflar dolusu küf gerekiyordu. Ekip eline ne geçtiyse kullandı; turta kapları, bisküvi kutuları, hastane sürgüleri. Sonra Heatley istiflenebilir bir seramik kap tasarladı, bir çanak fabrikası 700 tane üretti. İlk parti kırkın Noel gününde aşılandı.

12 Şubat 1941 — Radcliffe Infirmary, Oxford

Şubat 1941. Oxford'daki Radcliffe Infirmary'de 43 yaşında bir polis memuru yatıyordu. Ağzının kenarındaki küçük bir yaradan başlayan enfeksiyon yüzüne ve iki gözüne yayılmıştı. O yaranın nasıl açıldığı hâlâ tartışılıyor; sık anlatılan gül dikeni ayrıntısı klinik raporda geçmez.

Hikâyenin en acı yeri

12 şubatta damardan penisilin verildi. 24 saat içinde ateşi düştü, yaraları kapanmaya başladı. Ekip her damlayı kullandı; hastanın idrarını toplayıp içindeki penisilini geri kazandı. Yetmedi. 17 şubatta stok bitti, enfeksiyon geri geldi, hasta 15 martta öldü.

Temmuz 1941 — Florey Atlantik'i aşıyor

Florey'in çıkardığı sonuç netti: İngiltere bombalanırken hiçbir ilaç şirketi bu işe girişemezdi. Heatley'i yanına aldı, haziran sonunda Lizbon'dan uçağa bindi. İki temmuzda New York'taydılar. Asıl gidecekleri yer ise Illinois eyaletinde, Peoria adında küçük bir şehirdi.

Peoria: mısır suyu ve bir kavun

Peoria'daki tarım laboratuvarında iki şey oldu. Andrew Moyer besiyerine mısır nişastası suyu ekledi ve verim kat kat arttı. Sonra şehirdeki bir pazardan gelen küflü bir kavundan yeni bir küf soyu ayrıldı: bugün üretilen penisilinin neredeyse tamamının atası. İlginci, kavunu kimin getirdiği hâlâ bilinmiyor.

Küf çiftliğinden fabrikaya

Geriye ölçek sorunu kalmıştı. Çözüm, küfü yüzeyde değil, hava basılan dev tankların içinde yetiştirmekti. Pfizer, Brooklyn'de eski bir buz fabrikasını satın alıp 14 dev tank kurdu; tesis bir mart 1944'te açıldı. 43'te üretim 21.000.000.000 üniteydi, 45'te trilyonlarla ölçülüyordu.

6 Haziran 1944 — Normandiya

Altı haziran 1944 sabahı, Normandiya kıyılarına çıkan birliklerin sıhhiye çantasında artık penisilin vardı. Birkaç yıl önce bir yara enfeksiyonu ölüm demekti; artık bir enjeksiyon meselesiydi.

1945 Nobel — ve dışarıda kalan isim

1945'te Nobel Tıp Ödülü üç kişiye birden verildi: Fleming, Chain ve Florey. Ödül en fazla üç kişiye verilebildiği için Norman Heatley listeye giremedi. Oxford ona yıllar sonra fahri tıp doktorası verdi; üniversite bu unvanı ilk kez hekim olmayan birine veriyordu.

11 Aralık 1945: uyarı da aynı konuşmada

Fleming'in o ödül konuşmasında bugünü tarif eden bir bölüm de vardı: penisilin dükkânlardan alınabilir hâle gelirse, bilgisiz biri kendine az doz verip mikroplarına direnmeyi öğretebilir. Cümlesi şuydu: penisilin kullanacaksan, yeterince kullan. Kaç hayat kurtardığını ise kimse bilmiyor; tahminler 200.000.000'la 500.000.000 arasında geziniyor.

Kaynaklar

1. Fleming 1929, Br J Exp Pathol 10(3):226-236 (ndorms.ox.ac.uk PDF); pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2048009
2. Fleming 1929 birincil metin; Ronald Hare rekonstrüksiyonu — press.asimov.com/articles/penicillin-myth
3. Fleming 1929, Br J Exp Pathol 10(3):226-236; wwwnc.cdc.gov/eid/article/23/5/16-1556_article
4. Fleming 1929 (kararsızlık); CDC EID 23(5) 2017; press.asimov.com/articles/penicillin-myth (Raistrick)
5. path.ox.ac.uk/centenary/our-history/the-discovery-of-penicillin; globalcapitalism.history.ox.ac.uk (Rockefeller, 1500 sterlin)
6. path.ox.ac.uk/centenary/our-history/the-discovery-of-penicillin; sciencehistory.org — Florey ve Chain biyografisi
7. sciencehistory.org — Florey ve Chain biyografisi; Chain et al., The Lancet, 24 Ağustos 1940
8. mhs.ox.ac.uk/backfromthedead/exhibition/production (700 seramik kap, 25 Aralık 1940); path.ox.ac.uk/centenary
9. Abraham, Chain, Florey ve ark., 'Further Observations on Penicillin', The Lancet, 16 Ağustos 1941 (Case 1); theconversation.com/guns-not-roses-...-178463
10. The Lancet, 16 Ağustos 1941, Case 1 ('penicillin supply exhausted', idrardan geri kazanım, 15 Mart ölüm)
11. sciencehistory.org — Florey ve Chain biyografisi (27 Haziran Lizbon, 2 Temmuz 1941 New York)
12. USDA ARS, 'The Enduring Mystery of Moldy Mary'; ars.usda.gov — Penicillin: Opening the Era of Antibiotics (NRRL 1951)
13. ACS National Historic Chemical Landmark — Penicillin Production through Deep-tank Fermentation (Pfizer, 1 Mart 1944, 14 tank); cen.acs.org/articles/86/i28
14. ACS Landmark (D-Day tedarikinin çoğu Pfizer Brooklyn tesisinden); nationalww2museum.org — savaş dönemi penisilin üretimi
15. nobelprize.org/prizes/medicine/1945/summary; rsc.org — Norman Heatley Award (Oxford'dan aldığı fahri DM, hekim olmayan birine verilen ilki); medsci.ox.ac.uk — Norman Heatley'in mirası
16. nobelprize.org/prizes/medicine/1945/fleming/lecture (11 Aralık 1945); guinnessworldrecords.com (200 milyon, kaynaksız) ve path.ox.ac.uk/centenary (500 milyon+) — çelişki

Görseller

• St Mary's Hospital, Paddington, London; the Clarence Memoria Wellcome V0013629.jpg — bilinmiyor — CC BY 4.0 (Wikimedia Commons)
• Sample of penicillin mould presented by Alexander Fleming to Douglas Macleod, 1935 (9672239344).jpg — Science Museum London / Science and Society Picture Library — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
• Penicillin Past, Present and Future- the Development and Production of Penicillin, England, 1944 D17802.jpg — Ministry of Information Photo Division Photographer — Public domain (Wikimedia Commons)
• Sir William Dunn School of Pathology, South Parks Road, Oxford (28930645467).jpg — Owen Massey McKnight from Oxford, England — CC BY-SA 2.0 (Wikimedia Commons)
• Penicillin Past, Present and Future- the Development and Production of Penicillin, England, 1944 D17803.jpg — Ministry of Information Photo Division Photographer — Public domain (Wikimedia Commons)
• Penicillin Past, Present and Future- the Development and Production of Penicillin, England, 1944 D17806.jpg — Ministry of Information Photo Division Photographer — Public domain (Wikimedia Commons)
• Penicillin Past, Present and Future- the Development and Production of Penicillin, England, 1943 D16963.jpg — Ministry of Information Photo Division Photographer — Public domain (Wikimedia Commons)
• Radcliffe Infirmary, Oxford - geograph.org.uk - 82358.jpg — David Hawgood — CC BY-SA 2.0 (Wikimedia Commons)
• Penicillin Past, Present and Future- the Development and Production of Penicillin, England, 1943 D16970.jpg — Richard Stone — Public domain (Wikimedia Commons)
• Mary Hunt, believed to be on the left, with a fellow worker inside Peoria’s USDA Northern Regional Research Laboratory, ca. 1943.jpg — United States Department of Agriculture — Public domain (Wikimedia Commons)
• PENICILLIN... SAVES SOLDIERS LIVES^ EVERY MINUTE SAVED IN BUILDING THIS PLANT MEANS A LIFE SAVED ON THE FIGHTING... - NARA - 515170.jpg — Unknown authorUnknown author or not provided — Public domain (Wikimedia Commons)
• Penicillin Past, Present and Future- the Development and Production of Penicillin, England, 1943 D16958.jpg — Richard Stone — Public domain (Wikimedia Commons)
• Operation Overlord (the Normandy Landings), 6 June 1944 BU1190.jpg — George Laws — Public domain (Wikimedia Commons)
• Nobel prize medal for medicine, Sweden, 1945, to Sir Alexander Fleming (1881-1955) who discovered Penicillin. On display at the National Museum of Scotland.jpg — Osama Shukir Muhammed Amin FRCP(Glasg) — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
• Antibiogram Result of Streptococcus sanguinis.jpg — Ajay Kumar Chaurasiya — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
• Penicillin Past, Present and Future- the Development and Production of Penicillin, England, 1943 D16964.jpg — Ministry of Information Photo Division Photographer — Public domain (Wikimedia Commons)