Krakatoa: Dünyanın Duyduğu En Yüksek Ses

27 Ağustos 1883. Hint Okyanusu'nun ortasındaki küçücük bir adada nöbetçiler uzaktan top sesi duydu ve denize arama gemisi çıkardı. Ortada ne gemi vardı ne top.

Java ile Sumatra arasında

Endonezya'da Java ile Sumatra adalarını Sunda Boğazı ayırır. Boğazın tam ortasında, gemilerin yıllardır yanından geçip gittiği ıssız bir ada vardı. Adı Krakatoa'ydı.

İki yüzyıl sessiz

Ada aslında bir yanardağdı ama 200 yıldır sesi çıkmamıştı. Üzeri ormanla kaplıydı, kimse orada oturmuyordu ve haritalarda sıradan bir kara parçası olarak duruyordu.

Mayıs 1883

1883'ün Mayıs ayında ada uyandı. Kraterden duman ve kül çıkmaya başladı. Bu ilk aylarda kimse korkmadı; tam tersi, Batavia'dan kalkan gemiler meraklı yolcuları adayı yakından görsünler diye boğaza götürdü.

26 Ağustos, öğleden sonra

26 Ağustos öğleden sonra iş ciddiye bindi. Kül sütunu gökyüzünde 25 kilometreyi aştı, patlamalar birbirini kovaladı ve boğazdaki gemiler üzerlerine kül yağarken karanlıkta kaldı. Ama asıl gün ertesi sabahtı.

27 Ağustos, saat onu iki geçe

27 Ağustos sabahı üç büyük patlama oldu: beşi otuzda, altıyı 44 geçe ve onu iki geçe. Üçüncüsü hepsinin en büyüğüydü. Adanın üzerindeki dağ o anda çöktü ve denizin altındaki boşluğa gömüldü.

Yüz altmış kilometre öteden yüz seksen desibel

Patlamanın gücü 160 kilometre uzaktan 180 desibel olarak hesaplandı. Bu, insanın kulak zarının dayanabileceği sınırın çok üstünde bir değer. Altmış kilometre kadar ötede seyreden bir İngiliz gemisinde mürettebatın kulak zarları patladı. Kaptan güncesine, gemisinin dünyanın sonuna denk geldiğini yazdı.

Duyulan en uzak nokta

Ses batıda Hint Okyanusu'nu boydan boya geçti. Mauritius'un yanındaki Rodrigues Adası'nda nöbetçiler, 4.800 kilometre öteden gelen sesi uzakta çarpışan gemilerin topları sandı ve denize çıktılar. Doğuda ise Avustralya'nın Perth kentinde duyuldu; oradaki uzaklık 3.100 kilometreydi. Bugün hâlâ, insanlığın kaydettiği en uzaktan duyulan ses odur.

Havaya vurulan darbe

Sesin duyulmadığı yerlerde bile patlama kendini belli etti. Havaya vurduğu basınç dalgası dünyanın çevresini üç buçuk kez döndü. Londra'dan Washington'a, Melbourne'dan Bombay'a kadar barometreler beş gün boyunca aynı dalganın gelip geçişini yedi kez kaydetti. Kimse ne olduğunu anlamadan, gezegen ölçüsünde bir sarsıntı ölçülmüştü.

Asıl katil ses değildi

Ama insanları öldüren şey ses değildi. Dağ denize çökünce arkasında dev bir su duvarı bıraktı. Java ve Sumatra kıyılarını vuran dalgalar kırk metreyi aştı. Bu kare, dalganın Anjer kıyısına attığı bir mercan kütlesini gösteriyor; yanındaki insan ölçek olsun diye durmuş.

Merak ve Anjer

Kıyıdaki kasabalar haritadan silindi. Merak ve Anjer'de dalganın geçtiği yerde ne ev kaldı ne yol. Bu fotoğraflar felaketten hemen sonra çekildi; gördüğünüz taş yığınının altında bir kasaba vardı.

Sökülen raylar

Suyun gücünü en iyi anlatan kare bu: demiryolu raylarını yerinden söküp taşımış, vagonların şasilerini taşların arasına bırakmış. Aynı dalga Sumatra kıyısında 28 kişilik bir Hollanda gambotunu iç kesime, denizden iki buçuk kilometre öteye ve dokuz metre yükseğe taşıdı. Gemideki herkes öldü.

Otuz altı bin dört yüz on yedi

Hollanda sömürge yönetiminin resmî kaydına göre 36.417 kişi öldü. Bu sayının büyük bölümü yanardağın kendisinden değil, sudan gitti.

Ada yok oldu

Ortalık durulduğunda adanın kendisi yoktu. Krakatoa'nın yüzde yetmişi denizin altına gitmişti. Üstteki çizim patlamadan önceki dağı, alttaki geriye kalanı gösteriyor. Boğazın haritası bir sabahta yeniden çizildi.

Kül ve pomza

Patlamanın havaya savurduğu kül ve pomza okyanusa yayıldı. Bu taş parçası Krakatoa'nın 1883 pomzası; ama Endonezya'da değil, Afrika'nın doğu kıyısında, Kenya sahilinde bulundu. Yüzerek gitmişti.

Kızaran gökyüzü

Atmosfere karışan toz bir yıl boyunca güneşi süzdü. Kuzey yarımkürede ertesi yazın ortalama sıcaklığı yarım dereceye yakın düştü. Ve dünyanın her yerinde akşamları gökyüzü tuhaf bir kırmızıya boyandı. New York ve Connecticut'ta itfaiye ekipleri, ufuktaki kızıllığı yangın sanıp birkaç kez boşuna yola çıktı.

Oslo, 1893

Bu kızıllığın en bilinen izi bir tabloda kaldı. Edvard Munk, 1893'te yaptığı Çığlık'ta arkadaki gökyüzünü kan kırmızısı boyadı. 2004'te bir gökbilimci, o gökyüzünün hayal ürünü olmadığını, Krakatoa'nın külünün Norveç semasına verdiği rengi tarif ettiğini öne sürdü.

Krakatoa'nın çocuğu

Hikâye orada bitmedi. Adanın yok olduğu yerde deniz altındaki krater çalışmaya devam etti ve 1930'da suyun üstüne yeni bir ada çıktı. Adını yerliler koydu: Anak Krakatau, yani Krakatoa'nın çocuğu. Her yıl yedi sekiz metre büyüdü.

22 Aralık 2018

22 Aralık 2018 akşamı çocuk da babasının yaptığını yaptı. Yamacının bir bölümü denize çöktü, uyarı verecek bir deprem olmadığı için kimse hazırlıklı değildi ve gelen dalga 300 kilometreden uzun bir kıyı şeridini vurdu. 437 kişi öldü. Dağ o gece 338 metreden 110 metreye indi.

Kaynaklar

1. Konum: Wikipedia 'Krakatoa' — Sunda Boğazı, Java ile Sumatra arasında.
2. Patlama öncesi durum: Wikipedia '1883 eruption of Krakatoa'.
3. Mayıs 1883'teki ilk etkinlik ve gezi seferleri: Wikipedia '1883 eruption of Krakatoa'.
4. 26 Ağustos öğleden sonrası: Wikipedia '1883 eruption of Krakatoa'.
5. Üç patlamanın saatleri (5.30, 6.44, 10.02) ve üçüncüsünün büyüklüğü: Wikipedia '1883 eruption of Krakatoa'.
6. 160 km'de 180 desibel; Norham Castle mürettebatının kulak zarlarının patlaması: Wikipedia '1883 eruption of Krakatoa'.
7. Rodrigues 4.800 km, Perth 3.110 km: Wikipedia 'Krakatoa' ve '1883 eruption of Krakatoa'.
8. Basınç dalgasının dünyayı 3,5 kez dolaşması ve barograflarda beş günde yedi kez kaydedilmesi: Wikipedia 'Krakatoa'.
9. Merak'ta 46 m, Java'nın batı kıyısında 42 m dalga: Wikipedia '1883 eruption of Krakatoa'. Fotoğraf: Woodbury & Page, 1883.
10. Merak ve Anjer'in yıkımı: Wikipedia '1883 eruption of Krakatoa'. Fotoğraflar: Woodbury & Page, 1883, Tropenmuseum koleksiyonu.
11. Berouw gambotunun 2,5 km içeri ve ~9 m yüksekliğe taşınması, 28 kişilik mürettebatın ölümü: LiveScience 'Krakatoa: Facts About 1883 Eruption'; Scientific American 'August 27, 1883: Krakatoa'.
12. Resmî ölü sayısı 36.417 (Hollanda kayıtları): Wikipedia '1883 eruption of Krakatoa'.
13. Adanın %70'inin yok olması: Wikipedia '1883 eruption of Krakatoa'.
14. 1883 pomzasının Kenya kıyısında toplanması: görselin Wikimedia Commons künyesi (James St. John).
15. Kuzey yarımkürede ertesi yaz sıcaklığının 0,4 °C düşmesi ve dünya çapındaki kırmızı gün batımları: Wikipedia '1883 eruption of Krakatoa'.
16. 2004'te bir gökbilimcinin Çığlık'taki kan kırmızısı gökyüzünü Krakatoa'ya bağlaması: Wikipedia 'Krakatoa'.
17. Anak Krakatau'nun 11 Ağustos 1930'da kalıcı olarak su üstüne çıkması ve yılda 7-9 m büyümesi: Wikipedia 'Anak Krakatoa'.
18. 22 Aralık 2018 yamaç çökmesi, tsunami, 437 ölü, yüksekliğin 338 m'den 110 m'ye inmesi: Wikipedia 'Anak Krakatoa'.

Görseller

• Krakatoa NasaWorldWind 2000.jpg — 1278x957 — Public domain (Wikimedia Commons)
• FMIB 36833 Volcan Krakatoa (Detroit de la Sonde), Avant et Apres l'Explosion de 1883 -Avant-.jpeg — 585x435 — Public domain (Wikimedia Commons)
• COLLECTIE TROPENMUSEUM Uitbarsting van de Krakatau TMnr 10004019.jpg — 700x589 — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
• De uitbarsting van de Krakatau, KITLV 5888.tiff — 1544x2088 — Public domain (Wikimedia Commons)
• COLLECTIE TROPENMUSEUM Uitbarsting van de Krakatau TMnr 10004020.jpg — 540x700 — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
• Johannes Christiaan Schotel - Storm on the Sea.jpg — 2000x1521 — Public domain (Wikimedia Commons)
• Baie aux Huîtres9.jpg — 958x639 — CC BY 4.0 (Wikimedia Commons)
• COLLECTIE TROPENMUSEUM Groot brok koraal uit zee dat bij Anjer op land is geworpen na de uitbarsting van de Krakatau in 1883. TMnr 60005541.jpg — 700x538 — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
• COLLECTIE TROPENMUSEUM Gezicht vanaf de heuvel bij Merak op oever vol puin takken rotsblokken enzovoorts n.a.v. de uitbarsting van de Krakatau in 1883. TMnr 60005536.jpg — 700x539 — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
• COLLECTIE TROPENMUSEUM Resten van een spoorweg en treinonderstellen te Merak na de uitbarsting van de Krakatau in 1883. TMnr 60005539.jpg — 700x535 — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
• COLLECTIE TROPENMUSEUM Heuvel te Merak na de uitbarsting van de Krakatau in 1883. TMnr 60005534.jpg — 700x536 — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
• Na de uitbarsting, Bestanddeelnr 193-0333.jpg — 3228x2011 — CC0 (Wikimedia Commons)
• Rhyodacite pumice (late August 1883 eruption of Krakatoa Volcano, Indonesia; collected at Takwa Beach, coastal Kenya, eastern Africa) 1.jpg — 2194x1998 — CC BY 2.0 (Wikimedia Commons)
• Edvard Munch, 1893, The Scream, oil, tempera and pastel on cardboard, 91 x 73 cm, National Gallery of Norway.jpg — 3223x4000 — Public domain (Wikimedia Commons)
• Rakata-1.JPG — 2736x1824 — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
• Indonesia, Sunda Straits.jpg — 874x600 — CC BY 2.0 (Wikimedia Commons)
• Krakatoa eruption 2008.jpg — 3888x2592 — Public domain (Wikimedia Commons)
• Houghton 71-1250 - Krakatoa, twilight and afterglow.jpg — 1571x2261 — Public domain (Wikimedia Commons)