Berlin Duvarı'nı Okunmamış Bir Kâğıt Açtı

Berlin Duvarı'nı açan şey bir çekiç değil, okunmamış bir kâğıt oldu.

Bir gecede

13 Ağustos 1961. Berlinliler sabah uyandığında şehirlerinin ortasından dikenli tel geçiyordu. Bir gecede kuruldu. Sonraki yıllarda beton bir duvara dönüştü ve iki buçuk milyon insanın kaçtığı bir kapıyı kapattı.

Yirmi sekiz yıl

Duvar 28 yıl ayakta kaldı. Bir sokağın iki yakası iki ayrı ülke oldu; aynı ailenin fertleri birbirini yıllarca göremedi. Aşmayı deneyenler için nöbetçilere ateş emri vardı ve bu emir uygulandı.

Aşmanın yolları

İnsanlar yine de denedi. Kimi aylarca tünel kazdı, kimi ev yapımı bir sıcak hava balonuyla gecenin içinde uçtu, kimi arabasının döşemesine gizlendi. Bazıları başardı ve o hikâyeler efsane oldu. Bazıları başaramadı; duvarda hayatını kaybedenlerin sayısı yüzlerle anılıyor. Duvar bir sınır değil, bir tehditti.

1989 yazı: ilk çatlak

1989 yazında ilk çatlak Berlin'de değil, Macaristan'da açıldı. Macaristan Avusturya sınırındaki tel örgüleri sökmeye başladı. Doğu Almanlar tatil bahanesiyle güneye gitti ve oradan Batı'ya geçti. Kaçış artık duvarın etrafından dolaşıyordu.

Pazartesi yürüyüşleri

Sonbaharda Leipzig'de her pazartesi insanlar sokağa çıkmaya başladı. Önce birkaç bin, sonra on binler, sonra yüz binler. Slogan tek cümleydi: biz halkız. Rejim kalabalığın büyümesini durduramadı.

Moskova artık gelmiyor

Bir şey daha değişmişti. Önceki ayaklanmalarda Sovyet tankları devreye giriyordu; bu kez Moskova müdahale etmeyeceğini açıkça belli etti. Doğu Berlin yönetimi ilk kez arkasında o gücü hissetmeden karar vermek zorunda kaldı. Kalabalıklar bunu sezdi ve daha da büyüdü.

Baskı altında bir taslak

Yönetim çareyi seyahat kurallarını gevşetmekte buldu. Dokuz Kasım günü yeni bir düzenleme hazırlandı: vatandaşlar başvurup izin alarak Batı'ya gidebilecekti. Metin son anda değiştirildi ve önemli bir ayrıntı içeriyordu — kural ertesi sabah, düzenli bir başvuru usulüyle yürürlüğe girecekti.

Toplantıda olmayan adam

Metni basına duyuracak kişi Günter Schabowski'ydi. Ama Schabowski kararın alındığı toplantıda yoktu. Kâğıt eline basın toplantısından yalnızca birkaç dakika önce verildi ve dikkatlice okumadı.

Akşam yedi

Akşam basın toplantısı sıradan geçiyordu. Sonunda Schabowski elindeki kâğıdı okudu: vatandaşlar yurt dışına özel şart aranmadan çıkabilecekti. Salondan bir gazeteci sordu: ne zaman geçerli?

İki kelime

Schabowski kâğıda baktı, duraksadı ve şöyle dedi: bildiğim kadarıyla derhal, gecikmeksizin. İki kelime. Oysa metinde ertesi sabah yazıyordu ve başvuru usulü anlatılıyordu. O cümleyle birlikte kural, kimsenin planlamadığı biçimde o gece yürürlüğe girdi.

Televizyon devreye giriyor

Haber dakikalar içinde Batı Alman televizyonlarına düştü ve Doğu Berlin'de de izlenen o kanallar manşeti verdi: sınır açıldı. Milyonlarca insan aynı cümleyi aynı anda duydu. Kimse resmî bir açıklama beklemedi.

Kapılara akın

İnsanlar ceketlerini alıp sokağa çıktı. Önce yüzler, sonra binler sınır kapılarına yürüdü. Kapılardaki nöbetçilerin ise hiçbir haberi yoktu. Ellerinde eski emirler vardı: izinsiz kimse geçmeyecek.

Bornholmer Caddesi

En kalabalık nokta Bornholmer Caddesi'ndeki kapıydı. Gece ilerledikçe binlerce kişi kapının önünde toplandı. Kalabalık bağırıyor, öne doğru bastırıyordu. Kapının sorumlusu Yarbay Harald Jäger'di.

Telefonda kimse yok

Jäger üstlerini defalarca aradı. Kimse ona kullanılabilir bir emir vermedi. Bir yanda yazılı talimatı vardı, öte yanda kapıya yaslanmış binlerce insan. Silah kullanma emri hâlâ yürürlükteydi ve o gece bunun ne demek olduğunu biliyordu.

Ve kapıyı açtı

Gece yarısına doğru Jäger kararını verdi. Emir beklemeyi bıraktı ve bariyerin kaldırılmasını söyledi. Kimsenin emriyle değil, kendi kararıyla. İnsanlar yürümeye başladı ve kimse onları durdurmadı. Duvar o anda açıldı.

Duvarın üstünde

Birkaç saat içinde diğer kapılar da açıldı. İnsanlar duvarın üstüne çıktı, yabancılar birbirine sarıldı, çekiçler getirildi. 28 yıllık beton bir gecede buluşma yerine dönüştü.

Sonrası

Sonraki günlerde duvar parça parça söküldü; herkes bir parça aldı. Bir yıl dolmadan iki Almanya birleşti. Avrupa'nın haritası, kimsenin böyle olacağını öngörmediği bir hızla değişti.

Duvarın parçaları

Duvardan geriye kalanlar şaşırtıcı yerlere dağıldı. Beton bloklar müzelere, meydanlara, hatta başka kıtalardaki üniversite bahçelerine gitti. Berlin'de ise zeminde çift sıra taşlar var: duvarın nerede geçtiğini gösteren sessiz bir çizgi. Şehir onu yıktı ama izini bilerek sakladı.

Kâğıttaki cümle

Bugün o gece anlatılırken çoğu zaman büyük kararlardan söz edilir. Oysa zinciri başlatan şey okunmamış bir kâğıt, iki kelimelik bir cevap ve emir bekleyip alamayan bir subayın kendi kararıydı. Tarih bazen bir planla değil, bir yanlış okumayla dönüyor.

Kaynaklar

1. Duvarın 13 Ağustos 1961'de bir gecede dikenli telle kurulması ve sonradan betona dönüşmesi: Bundesregierung '9 November – a historically significant date'; Chronik der Mauer.
2. Duvarın 28 yıl ayakta kalması, ailelerin ayrılması ve sınırda ateş emri: Chronik der Mauer; Bundesregierung.
3. Tünel, balon ve araç içinde saklanma gibi kaçış yöntemleri ile duvarda ölenler: Chronik der Mauer; Bundesregierung '9 November'.
4. Macaristan'ın 1989'da Avusturya sınırını açması ve Doğu Almanların bu yoldan Batı'ya geçişi: Bundesregierung '9 November'; Chronik der Mauer.
5. Leipzig'deki Pazartesi gösterileri ve 'Wir sind das Volk' sloganı: Bundesregierung; Chronik der Mauer 1989.
6. Sovyetlerin 1989'da müdahale etmeme tutumu ve bunun Doğu Bloku'ndaki etkisi: Bundesregierung '9 November – a historically significant date'; Chronik der Mauer 1989.
7. 9 Kasım 1989'da hazırlanan yeni seyahat düzenlemesinin ertesi sabah, başvuru usulüyle yürürlüğe girecek olması: History Collection 'A Bureaucrat's Misread Memo'; Chronik der Mauer.
8. Schabowski'nin kararın alındığı toplantıda bulunmaması ve notu dakikalar önce alması: History Collection; History on the Net 'The Berlin Wall and Günter Schabowski'.
9. 9 Kasım 1989 akşamı yapılan basın toplantısı ve gazetecinin yürürlük tarihi sorusu: World History Commons 'Gunter Schabowski Press Conference'; History on the Net.
10. Schabowski'nin 'sofort, unverzüglich' (derhal, gecikmeksizin) cevabı ve metnin aslında ertesi sabahı işaret etmesi: History Collection; World History Commons; History on the Net.
11. Haberin Batı Alman televizyonlarında yayılması ve Doğu Berlin'de izlenmesi: History Collection; Chronik der Mauer 9 Kasım 1989.
12. Kalabalıkların sınır kapılarına akması ve nöbetçilerin yeni bir emir almamış olması: Wikipedia 'Bornholmer Straße border crossing'; Chronik der Mauer.
13. Bornholmer Straße'de toplanan kalabalık ve kapının sorumlusu Harald Jäger: Wikipedia 'Harald Jäger'; 'Bornholmer Straße border crossing'.
14. Jäger'in üstlerini araması ve kullanılabilir bir emir alamaması: Wikipedia 'Harald Jäger'; Grokipedia 'Harald Jäger'.
15. Jäger'in emir almadan, kalabalığın baskısı altında kapıyı açması: Wikipedia 'Harald Jäger'; 'Bornholmer Straße border crossing'.
16. Diğer kapıların açılması ve duvarın üstündeki kutlamalar: Bundesregierung; Chronik der Mauer 9-10 Kasım 1989.
17. Duvarın sökülmesi ve 1990'da Almanya'nın birleşmesi: Bundesregierung '9 November – a historically significant date'.
18. Duvar parçalarının dünyaya dağılması ve Berlin'de zemindeki çift sıra taş işaretleme: Bundesregierung; Chronik der Mauer.
19. Olayların zinciri: History Collection 'A Bureaucrat's Misread Memo Accidentally Opened the Berlin Wall'; Wikipedia 'Harald Jäger'.

Görseller

• East German Construction Workers - Flickr - The Central Intelligence Agency.jpg — 1632x1275 — Public domain (Wikimedia Commons)
• Aerial view of the Berlin Wall.jpg — 2860x1890 — Public domain (Wikimedia Commons)
• Isetta marienborn.jpg — 1200x886 — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
• Vasfüggönybontó fortepan 40703.jpg — 5804x3750 — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
• RIAN archive 359290 Mikhail Gorbachev.jpg — 2000x2968 — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
• 0000417 representation 385 original.tif — 2698x1780 — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
• 0000372 representation 341 original.tif — 2738x1829 — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
• Schabowski-portrait.jpg — 1600x1200 — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
• Hans van Mierlo tussen persfotografen, Bestanddeelnr 934-4989.jpg — 3679x2442 — CC0 (Wikimedia Commons)
• Bundesarchiv Bild 183-1989-1109-030, Berlin, Schabowski auf Pressekonferenz.jpg — 798x512 — CC BY-SA 3.0 de (Wikimedia Commons)
• TSD Depot Unterhaltungs-, Ton-, Radio- und Fernsehtechnik , Fernsehecke DDR um 1960.jpg — 3573x2011 — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
• Berlin 1989, Fall der Mauer, Chute du mur 20.jpg — 4800x3200 — CC BY-SA 2.0 (Wikimedia Commons)
• Bornholmerstraße Grenzübergang 1984.jpg — 3543x2345 — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
• East German guards feed the birds from their post at the Berlin Wall near Checkpoint Charlie. DF-ST-91-01466.jpg — 2840x1870 — Public domain (Wikimedia Commons)
• Gerd Danigel 10.11.1989.jpg — 3440x2164 — CC BY 3.0 (Wikimedia Commons)
• Berlin 1989, Fall der Mauer, Chute du mur 18.jpg — 3070x4566 — CC BY-SA 2.0 (Wikimedia Commons)
• 03 452 Mauerspechte.jpg — 5652x3767 — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
• Mauermarkierung, Kapelleufer.jpg — 3072x2304 — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
• 0000393 representation 361 original.tif — 2648x1769 — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)