Çölün Ortasındaki Gemiler: Aral Gölü Nasıl Kurudu?

Bu gemi çölün ortasında duruyor. Ve tam durması gereken yerde.

1960: dünyanın dördüncü büyük gölü

1960'ta Aral Gölü 68.000 kilometrekareydi. Kazakistan ile Özbekistan arasında uzanan bu iç deniz, dünyanın dördüncü büyük gölüydü; Marmara Denizi'nin yaklaşık altı katı. Yüzeyi deniz seviyesinin 53 metre üstündeydi ve iki büyük nehir onu besliyordu: güneyden Amu Derya, kuzeydoğudan Sir Derya.

Kıyısında limanlar vardı

Bu bir haritadaki mavi leke değildi; yaşayan bir denizdi. Kıyısında iki büyük balıkçı limanı vardı: kuzeyde Kazakistan'ın Aralsk'ı, güneyde Özbekistan'ın Moynaq'ı. Tekneler her sabah açılıyor, konserve fabrikaları çalışıyor, on binlerce insan geçimini bu sudan sağlıyordu.

Karar: çölü tarlaya çevirmek

1900 altmışlarda Sovyetler Birliği büyük bir karar aldı: Orta Asya'nın kurak ovaları pamuk tarlasına çevrilecekti. Pamuk çok su ister. Suyu bulmanın tek yolu vardı: gölü besleyen iki nehri tarlalara yönlendirmek. Amu Derya ve Sir Derya, milyonlarca hektar tarımı sulamak üzere kanallara ayrıldı.

Su tarlaya gitti, göle gitmedi

Kanallar çölün içinden geçiyordu ve çoğu astarsızdı. Suyun önemli bir bölümü daha tarlaya varmadan buharlaştı ya da kuma sızdı. Yani göl yalnız suyunu kaybetmiyordu; kaybettiği suyun bir kısmı hiçbir işe de yaramıyordu. Plan işledi: bölge dünyanın en büyük pamuk üreticilerinden biri oldu. Bedelini göl ödedi.

Deniz çekilmeye başladı

Sonuç hemen görünmedi, ama durmadı da. Yetmişlerde kıyı çekilmeye başladı. Seksenlerde bazı yıllar nehirlerin suyu göle hiç ulaşmadı. Uydudan çekilen kareler arka arkaya konduğunda ortaya çıkan şey bir gölün küçülmesi değil, bir denizin yok oluşuydu. Göl suyunun onda dokuzunu kaybetti.

Tek göl, üç parça

Su seviyesi düştükçe göl parçalandı. Önce kuzey ve güney olmak üzere ikiye ayrıldı; sonra güney kendi içinde doğu ve batı çanaklarına bölündü. Bir zamanlar tek bir deniz olan yerde, birbirine tuz düzlükleriyle bağlı ayrı su kütleleri kaldı. 2014'te doğu çanağı tamamen kurudu; uzmanlara göre bu, 600 yılda ilk kez oluyordu.

Liman kaldı, deniz gitti

Moynaq'ta olan şey bir kasabanın hikâyesidir. Balıkçı limanı, deniz çekildikçe sudan uzaklaştı; bugün en yakın kıyı 150 kilometreden fazla ötede. Tekneler götürülemedi. Kuruyan yatağın üstünde, kumun içinde öylece kaldılar. Video boyunca gördüğünüz gemi mezarlığı işte bu: bir limanın, denizinden yüzlerce kilometre uzakta unutulmuş filosu.

Geriye tuz kaldı

Denizin çekildiği yerde deniz tabanı açıkta kaldı ve o taban tuzluydu. Rüzgâr bu tuzu ve onunla birlikte tarlalardan yıllarca akmış gübre ve tarım ilacı kalıntılarını kaldırıp yüzlerce kilometre taşıyor. Bölgede solunum hastalıklarının ve kanser oranlarının yüksekliği bu tozla ilişkilendiriliyor.

Dünyanın en genç çölü

Bugün o yatağın adı var: Aralkum. Yaklaşık 45.000 kilometrekarelik bu alan dünyanın en genç çölü ve tamamen insan eliyle oluştu. Kaybedilen yalnız su da değildi. Büyük bir su kütlesi iklimi yumuşatır; o kütle gidince yazlar daha sıcak, kışlar daha soğuk oldu.

Kazakistan bir seçim yaptı

Ama hikâye burada bitmiyor. Kuzeydeki küçük parça, Sir Derya'nın hâlâ ulaştığı tek yerdi ve oraya akan su, boğazdan geçip güneydeki devasa çukura kaçıyordu. Kazakistan 2005'te Dünya Bankası desteğiyle Kok-Aral setini tamamladı: 13 kilometrelik bir toprak baraj, kuzeydeki suyu güneye kaçmadan tutacaktı. Karar açıktı: her yeri kurtarmak mümkün değildi, bir parça kurtarılacaktı.

Su bir yılda döndü

Sonuç kimsenin beklemediği kadar hızlı geldi. Barajın tamamlanmasından bir yıl sonra kuzey gölün su seviyesi gözle görülür biçimde yükselmişti. 2008'e gelindiğinde hacim yüzde 68 artmış, suyun tuzluluğu yarıya inmişti. Ekranda gördüğünüz iki uydu görüntüsü arasında yalnız 12 ay var.

Balık geri geldi

Tuzluluk düşünce tatlı su balıkları geri döndü. Barajdan önce kuzey gölde ticari balıkçılık fiilen bitmişti; bugün yıllık av yeniden binlerce tona çıktı, tekneler yeniden suya iniyor. Aralsk'ta deniz kasabadan kırk kilometre uzaklaşmıştı; şimdi çok daha yakın.

Güney neden kurtarılamadı?

Peki güney? Orada durum farklı. Güney çanağı besleyen Amu Derya'nın suyu hâlâ büyük ölçüde tarımda kullanılıyor ve o su birden fazla ülkenin sınırından geçiyor. Kuzeyi kurtaran şey yalnız baraj değildi: tek bir ülkenin karar verebilmesiydi. Güneyde aynı karar, birkaç ülkenin aynı anda pamuktan vazgeçmesi anlamına geliyor.

Bir denizi kaybetmek, bir parçasını geri almak

Aral'ın hikâyesi bir felaket hikâyesi gibi başlıyor ama öyle bitmiyor. Altmış yılda bir deniz kayboldu; sonra tek bir baraj, bir parçasını geri getirdi. Bugün kuzeyde su var, balık var, tekneler var. Güneyde ise hâlâ kum ve kumun üstünde duran gemiler.

Kaynaklar

1. Britannica 'Aral Sea': 1960'ta yüzey alanı ~68.000 km², su seviyesi 53 m; 'once the world's fourth largest lake'. NASA Earth Observatory 'World of Change: Shrinking Aral Sea' aynı çıkış noktasını veriyor. Marmara Denizi ~11.350 km² (kıyaslama oran olarak verildi, yaklaşık altı kat). Görsel: 1964 NASA uzay görüntüsü (kamu malı).
2. Wikipedia (en) 'Aralsk' ve 'Mo‘ynoq': Aralsk gölün kuzey kıyısında büyük liman; Moynaq gölün iki büyük balıkçı limanından biri, konserve fabrikasıyla. Britannica 'Aral Sea' balıkçılığın bölge ekonomisindeki yerini anlatıyor. Görsel: Aralsk limanı, deniz çekildikten sonra (kamu malı).
3. NASA Earth Observatory 'World of Change: Shrinking Aral Sea': 'In the 1960s, the Soviet Union undertook a major water diversion project... using the region's two major rivers to transform the desert into farms for cotton and other crops.' Britannica 'Aral Sea' aynı kararı ve pamuk hedefini anlatıyor; sulanan alan kaynaklarda ~7 milyon hektar olarak geçiyor, seslendirmede yuvarlanmadan 'milyonlarca hektar' denildi. Görsel: Özbekistan'da pamuk toplama (Commons).
4. Wikipedia (en) 'Aral Sea' — 'Much of the water was lost to evaporation and seepage from unlined canals'; Karakum Kanalı örneği aynı maddede geçiyor. Britannica 'Aral Sea': sulama genişledikçe göle ulaşan akışın azalması. Görsel: Karakum Kanalı (Commons).
5. NASA Earth Observatory 'World of Change: Shrinking Aral Sea': göl 1960'lardan bu yana asıl boyutunun yaklaşık %10'una indi. Wikipedia (en) 'Aral Sea': 1980'lerde nehir akışının bazı yıllar sıfıra düşmesi. Görsel: NASA 1989 ↔ 2014 karşılaştırması (kamu malı).
6. NASA Earth Observatory 'The Aral Sea Loses Its Eastern Lobe' (2014): doğu lobu ilk kez tamamen kurudu; Philip Micklin: 'likely the first time it has completely dried in 600 years'. National Geographic (1 Ekim 2014) aynı bulguyu aktarıyor. Görsel: gölün bugünkü parçalı hâli (ESA, CC BY-SA 3.0 IGO).
7. Wikipedia (en) 'Mo‘ynoq': 'formerly a sea port... now 150 km from the water'; University of Pennsylvania REES 'Ships Graveyard, Moynaq, Uzbekistan' aynı mesafeyi ve gemi mezarlığını anlatıyor. Kaynaklar 150-180 km arasında ayrıştığı için 'yüz elli kilometreden fazla' denildi. Görsel: Moynaq gemi mezarlığı (CC0).
8. NASA Earth Observatory 'Dust Storm over the Aral Sea' ve 'Dunes and Desert Replace the Aral Sea': kuruyan yataktan kalkan tuzlu toz fırtınaları. ScienceAlert (2024) ve Wikipedia (en) 'Aralkum Desert': tozun gübre/pestisit kalıntısı taşıması ve Karakalpakstan'da solunum hastalıkları ile kanser oranlarına dair bulgular. Görsel: Uluslararası Uzay İstasyonu'ndan Aral üzerinde toz fırtınası (kamu malı).
9. Wikipedia (en) 'Aralkum Desert' ve Geography Realm: ~45.000 km², 'the world's youngest desert', tamamen insan kaynaklı. Central Asia Climate Information Portal: 'winters are now colder and summers hotter' — gölün iklimi yumuşatıcı etkisinin kaybı. Görsel: kuruyan göl yatağı (Commons).
10. Dünya Bankası 'Saving a Corner of the Aral Sea' (2005): Kok-Aral barajı Ağustos 2005'te tamamlandı, Dünya Bankası finansmanı, kuzey ile güneyi ayırıyor. NASA Earth Observatory: baraj kuzeydeki suyun daha alçaktaki güney çanağa akmasını engelliyor. Baraj uzunluğu kaynaklarda 'eight-mile' (~13 km) olarak geçiyor. Görsel: Kok-Aral seti, Sentinel-2 (ESA).
11. Dünya Bankası (2005) ve Focus on Geography 'Ecological restoration and economic recovery in Kazakhstan's Northern Aral Sea region': kuzey Aral barajdan bir yıl içinde doldu; 2008'e kadar hacim %68 arttı, tuzluluk yarıya indi. NASA Earth Observatory 'North Aral Sea Recovery'. Görsel: NASA, 8 Nisan 2005 ↔ 9 Nisan 2006 (kamu malı).
12. Focus on Geography (Kazakistan Kuzey Aral): tuzluluğun 1991'deki 34 g/l seviyesinden 15 g/l altına inmesi, tatlı su balıklarının dönüşü, yıllık avın binlerce tona çıkması. Dünya Bankası (2005): barajdan önce kıyının Aralsk'tan 40 km çekilmiş olması. Görsel: Aralsk'ta ağ ören balıkçı (Commons).
13. Wikipedia (en) 'Aral Sea' ve Britannica: güney (Özbekistan) çanağının Amu Derya'ya bağımlılığı, suyun sınır aşan kullanımı ve pamuk tarımının sürmesi. NASA Earth Observatory: Kok-Aral barajının güneye akışı sınırlaması. Görsel: kuruyan yatakta kalan tekneler (Commons).
14. Toparlama sahnesi; kullanılan bütün iddialar yukarıdaki sahnelerin kaynaklarına dayanıyor. Görsel: NASA 1989 ↔ 2014 karşılaştırması (kamu malı) yeniden.

Görseller

• Aral Sea, 1964 NASA space image.jpg — 3930x3930 — Public domain (Wikimedia Commons)
• AralskHarbor.jpg — 1455x1005 — Public domain (Wikimedia Commons)
• Picking cotton in Uzbekistan IGP2419.jpg — 4288x2848 — CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)
• MAKarakumKanal2.jpg — 2796x1299 — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
• AralSea1989 2014.jpg — 1024x870 — Public domain (Wikimedia Commons)
• Aral Sea 2024-05-05.png — 785x922 — CC BY-SA 3.0 igo (Wikimedia Commons)
• Graveyard of Ships (Aral sea).jpg — 4032x2268 — CC0 (Wikimedia Commons)
• Dust Storm, Aral Sea (2057).jpg — 3060x2092 — Public domain (Wikimedia Commons)
• Aral Sea Bed (431479).jpg — 1536x1024 — CC BY 2.0 (Wikimedia Commons)
• Dike Kokaral 2022-04-01 Sentinel-2 L2A True color.jpg — 2500x2006 — Attribution (Wikimedia Commons)
• AralSea ComparisonApr2005-06.jpg — 540x704 — Public domain (Wikimedia Commons)
• Kazakh fisherman Aralsk.jpg — 2848x4288 — CC BY-SA 2.0 (Wikimedia Commons)
• Remains of Fishing Boats on the Dried Seabed of the Aral Sea.jpg — 4032x2268 — CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)